Қазақша рефераттар

Правовые вопросы материального формулирования предприятий

Қазақ азаматтық құқығы әдебиеттеріне қысқаша очерк

Азаматтық құқық өзінің бүкіл даму кезеңдерінде Рим құқығымен тығыз байланыста болды. Демек, кезінде Қазақстан жерінде өмір сүрген халықтардың азаматтық құқығына да Рим құқығы белгілі бір деңгейде ықпал етті. Азаматтық құқық тарихы шын мәнінде әлемдік тарихи дамудың және халықтардың өзара ықпалдастығының нәтижесінде қалыптасты.

Қазақтың әдет-ғұрып құқық нормаларынан Рим құқығының нормаларына ұқсас келетін тұстардың кездесуі де заңды құбылыс. Қазақтың көне азаматтық құқығында дін, әсіресе мұсылман діні, құқықтың құрамдас бөлігі болды. Мысалы, шариғатта азаматтық құқыққа арналған арнайы бөлім бар. Ол құдайдың құдіретімен жазылған деп танылып, түсіндіруге де, өзгертуге де жол берілмеді. Осыдан құқықтың формализмі, яғни құқық нормаларын дәлме-дәл жеткізу талабы туындады.

Нысандар мен салтанатты рәсімдер

Сондықтан қазақтың әдет-ғұрып құқығында құқықтық нысандар мен салтанатты рәсімдер кең тарады. Мысалы, біреуді өлтірді деген айып «өтірік» деп танылса, адам қасиетті кітапты (Құранды) ұстап, төбесіне қойып ант берген:

«Біз діннен безген болайық, Мұхаммедтің үмбеті қазақтың жұрағатына саналмайын».

Қоғам дамуының жоғары сатысында заңға деген қажеттілік артады, азаматтық айналым күрделене түседі. Әдет-ғұрып уақыт талабына ілесе алмай, біртіндеп заң нормаларымен алмастырылады, соның нәтижесінде құқықтық жүйе өзгерістерге ұшырайды.

Алғашқы еңбектер және XVIII–XX ғасыр басындағы зерттеулер

Азаматтық құқық туралы алғашқы шығармалар XVIII ғасырда ғана пайда бола бастады. Бұл кезең қазақтың азаматтық құқығы әлем халықтарының азаматтық құқық тарихына тән көне сатылардан өткенін көрсетеді. Омбының Уақытша комитеті жинаған қазақтың әдет-ғұрып құқығына қатысты деректердің ішінде азаматтық құқыққа байланысты мәліметтер аз емес.

XVIII ғасырдың екінші жартысы

Қазақ азаматтық құқығы туралы жалпылама түсінік беретін мәліметтер орыс ғалымдарының еңбектерінде кездеседі:

  • П.С. Паллас
  • И.Г. Георги
  • И.П. Фальк
  • Н.П. Рычков
  • И.Г. Андреев

XIX ғасыр

XIX ғасырда азаматтық құқық тақырыбына қатысты еңбектер жазған авторлар:

  • А. Левшин
  • Л.Ф. Баллюзек
  • Г. Загряжский
  • И. Козлов
  • П.Е. Маковецкий
  • Қ. Халиди
  • А. Диваев

XX ғасырдың басы және кейінгі кезең

XX ғасырдың басында қазақ азаматтық құқығы туралы мақалалар жазғандардың қатарында И.С. Колбасенко, Е.А. Алекторов, А.К. Белиловский, Г. Балғымбаев, Ишмұхаммет Букин, Отыншы Әлжанов, Мәшһүр Жүсіп Көпеев және К. Жапанов бар.

Қазан төңкерісінен кейін де қазақ азаматтық құқығына қатысты түрлі шағын зерттеулер мен мақалалар жарық көрді. Дегенмен осы шолу көрсеткендей, зерттеулердің ешқайсысы азаматтық құқықтың барлық мәселесін толық қамтыды деу қиын. Соған қарамастан, нақты деректерді орынды пайдалану ғылыми қорытынды жасау үшін маңызды.

Арнайы зерттеулердің басталуы: 1950-жылдар

Қазақстанның азаматтық құқығын арнайы зерттеу XX ғасырдың 50-жылдарының аяқ шенінде басталды. Мерзімі жағынан алғашқы қадам жасағандардың бірі — Г.М. Степаненко. Оның «О текстах кодексов, действующих на территории Казахской ССР» атты еңбегінде 1955 жылға дейін Қазақстан аумағында қолданылған заңдар РСФСР Азаматтық кодексімен салыстырылып, ерекшеліктері айқындалды.

1950–1960 жылдардағы бағыттар

  • Г.М. Степаненко — «Законодательство Советского Казахстана о праве собственности в первой фазе развития социалистического государства» (1954).
  • С. Зиманов, Ә. Еренов — «О характере феодальной собственности на землю в Казахстане».
  • Б.В. Покровский — «Договор управления оросительной системы с колхозом».
  • «Правовые проблемы организации и деятельности совхозов» (1959) — М.А. Ваксберг редакциясымен авторлар ұжымы дайындаған тұңғыш монография.

1964 жылдан кейінгі серпін: Кодекс және салалық зерттеулер

1964 жылы Қазақ КСР Азаматтық кодексі қабылданғаннан кейін азаматтық құқыққа қатысты еңбектер жүйелі түрде жариялана бастады. Солардың ішінде Қазақ КСР Азаматтық кодексіне түсініктеме ерекше орын алады (авторлар ұжымы). Бұл түсініктеменің жаңартылған басылымы 1990 жылы қайта жарық көрді.

Материалдық-техникалық жабдықтау және шарттар

  • «Комментарий к Положениям о поставках…» (1962).
  • «Правовые вопросы материально-технического снабжения…» (1962) — М.Г. Масевич, Б.В. Покровский, Н.Ғ. Мурзин.
  • «Правовые вопросы материально-технического обеспечения колхозов и совхозов» (1969) — М.Г. Масевич, Н.Б. Мухитдинов, М.К. Сүлейменов.

Жауапкершілік және шаруашылық байланыстар

  • М.К. Сүлейменов — «Ответственность за нарушения сроков исполнения договорных обязательств» (1971).
  • М.К. Сүлейменов — «Структура договорно-хозяйственных связей» (1980).
  • Ю.Г. Басин — «Материальная ответственность предприятий…» (1969).
  • Н.Г. Мурзин — «Преддоговорный арбитраж по поставке…» (1964).

Күрделі құрылыс, көлік және шығармашылық қызмет

Құрылыс

  • «Правовые вопросы строительства в СССР» (1960).
  • Ю.Г. Басин — «Правовые вопросы проектирования в строительстве» (1962) және «Проект. Строительство. Закон» (1978).
  • Н.М. Мухитдинов — «Правовые основы… межколхозных строительных организаций» (1968).
  • А.Г. Диденко — «Правовые рычаги… в строительстве» (1982); А.Г. Диденко, Қ.С. Мәуленов — «Управление капитальным строительством…» (1986).

Көлік

  • М.К. Александров-Дольник, Ғ.И. Төлеуғалиев — «…от двери до двери» (1969).
  • Ғ.И. Төлеуғалиев, Е.Л. Озерянский — «Перевозка сельскохозяйственных грузов…» (1968).
  • Ғ.И. Төлеуғалиев — «Правовое регулирование сельскохозяйственных перевозок» (1972) және «Ауыл шаруашылығына транспорттық-экспедициялық қызмет көрсету» (1978).
  • Ғ.И. Төлеуғалиев, М.Ғ. Төлеуғалиев — «Международное транспортное право» (2001).

Авторлық құқық және өнертабыс

  • С.И. Меерзон — «Защита интересов советских изобретателей за границей».
  • Қ.Н. Нәменгенов — «Абсолютные и относительные изобретательские правоотношения» (1978); «Рационализаторлық ұсыныстарды құқықтық реттеу» (1974).
  • О.Қ. Ықсанов — «Права авторов произведений изобразительного искусства» (1966).

Тұрғын үй құқығы және жеке меншік

Цивилист-ғалымдар тұрғын үй құқығы мен жеке меншік мүлікті қорғау мәселелерін де қамтыды. Мысал ретінде төмендегі еңбектерді атауға болады:

  • Ю.Г. Басин — «Вопросы советского жилищного права» (1963).
  • Ю.Г. Басин, И.И. Попов — «О жилищных правах советских граждан» (1966).
  • А.И. Беспалова, М.А. Ваксберг — «Правовая охрана личной собственности в СССР».
  • А.Г. Диденко — «Право на жилье. Справочник в вопросах и ответах» (1989).
  • «Комментарий к Жилищному кодексу Казахской ССР» (1987).

1980–2001 жылдар: жаңа тақырыптар және тәуелсіздік кезеңіндегі зерттеулер

1980–2001 жылдары қазақстандық цивилистердің ғылыми жұмыстары едәуір кеңейді. Осы кезеңде азаматтық кодексті түсіндіру, кәсіпкерлік, сыртқы экономикалық байланыстар және инвестициялар құқығы сияқты бағыттар алдыңғы қатарға шықты.

Негізгі еңбектер (іріктеме)

  • «Гражданский кодекс Республики Казахстан — толкование и комментирование. Общая часть» (А.Г. Диденко редакциясымен).
  • «Комментарий к гражданскому кодексу» (М.К. Сүлейменов, Ю.Г. Басин редакциясымен).
  • І.У. Жанайдаров — «Проблемы реализации права государственной собственности» (1994).
  • М.К. Сүлейменов және авторлар — «Право и предпринимательство в Республике Казахстан» (1994).
  • Г.А. Ахмадиева — «Правовое регулирование внешнеэкономических контрактов» (1996).
  • И.В. Романкова — «Проблема правового регулирования предпринимательства граждан…» (1997).
  • С.И. Климкин — «Правовые формы предпринимательства…» (1997).
  • Қ.С. Мәуленов — «Право иностранных инвесторов в Республике Казахстан» (1998).

Бұл кезеңде кандидаттық және докторлық диссертациялар да көптеп қорғалды. Сонымен қатар азаматтық құқық бойынша оқу құралдары мен курстардың қалыптасуы байқалды.

Оқулықтар мен оқу құралдары: қалыптасу жолы

Оқу құралдары ең алдымен азаматтық құқық жөніндегі оқулықтар түрінде көрініс береді. Әдетте оқулық деп азаматтық құқық жүйелі түрде талданған, өзара байланысты бөлімдері бар еңбекті айтады. Дегенмен талап деңгейіне толық сай келетін қазіргі азаматтық құқық оқулығы әлі де жеткіліксіз.

Кеңес өкіметі кезінде азаматтық құқық оқулықтарын орыс тілінде Мәскеу, Ленинград, Свердловск, Саратов заң факультеттері мен заң институттарының ұжымдары 1944 жылдан бастап шығарды. Қазақстанда азаматтық құқық бойынша орыс тіліндегі оқулықтар мен оқу құралдарын әзірлеуге алғаш қадам жасағандардың қатарында Ю.Г. Басин, Б.Б. Базарбаев, А.И. Беспалова, М.А. Ваксберг, А.Г. Диденко, О.Қ. Ықсанов, Ғ.И. Төлеуғалиев, С.И. Меерзон болды.

Курстар және алғашқы оқу құралдары

  • 1968: «Советское гражданское право» курсы (5 рет басылған; жоба толық аяқталмаған).
  • 1978: «Гражданское право Казахской ССР» оқу құралы (1-бөлім).
  • 1980: аталған оқу құралының 2-бөлімі.

Тәуелсіздік кезеңіндегі басылымдар

  • 1998: «Гражданское право Республики Казахстан» (2 том) — Ғ. Төлеуғалиев және Қ.С. Мәуленов редакциясымен.
  • 1999: өзгерістер мен толықтырулармен 2-басылым (1 том).
  • М.А. Сәрсенбаев редакциясымен: «Международное частное право» (1996, 1998); «Правовое регулирование внешнеэкономической деятельности» (1995, 1997).
  • 1999: М.А. Сәрсенбаев — «Международное торговое право».

Тақырыптық оқу құралдары мен жинақтар

Кәсіпкерлік және нормативтік жинақтар

  • «Малый и средний бизнес: законодательство Республики Казахстан» (1999) — Ғ.И. Төлеуғалиев редакциясымен, құрастырушы А.О. Масатбаев.
  • Қ.С. Мәуленов — «Нефтяное законодательство Республики Казахстан» (1999).
  • «Сборник нормативных актов и международных договоров по международному частному праву» (5-том) — құрастырушы М.А. Сәрсенбаев.

Жеке тақырыптар бойынша еңбектер

  • Ю.Г. Басин — «Юридические лица…», «Сделки», «Ответственность за нарушение гражданско-правового обязательства».
  • М.К. Сүлейменов, Е.Б. Осипов — «Залоговое право» (1997).

Авторлар құрамы және ғылыми орта

1998 жылғы «Гражданское право Республики Казахстан» оқу құралының авторлар ұжымында Ғ. Төлеуғалиев, М.А. Сәрсенбаев, Н. Өсеров, Б.Б. Базарбаев, Л.О. Красавчикова, О.Қ. Ықсанов, К.В. Мұқашева, С.С. Кәрімова, Ә.Ұ. Шәкірова, Ф.С. Қарағұсов, Е.О. Ықсанов және басқа зерттеушілер болды.