Қазақша рефераттар

Ерте Палеолит адамдары

Ерте палеолит

Б.з.д. шамамен 2 млн – 140 мың жыл

Кілт ұғымдар

тас құралдар, шоппер, алғашқы қоныстар, мұз басу

Ерте палеолит кезеңінде еңбек құралдарының басым бөлігі тастан жасалды. Осыған байланысты бұл дәуір жалпы түрде Тас ғасыры ұғымымен тығыз байланыстырылады. Төменгі палеолитте тасты жару, өңдеу үшін көбіне жұмыр тас қолданылды.

Қазақстандағы ерте тұрақтар

  • Шабақты
  • Бөріқазған
  • Тәңірқазған (Оңтүстік Қазақстан аумағынан табылған)

Алғашқы қауымдық құрылыс жағдайында Қазақстан жерінде мамонттар, мүйізтұмсықтар, бизондар сияқты ірі жануарлар кең тарады. Б.з.д. шамамен 100–80 мың жыл бұрын мұз басу дәуірі басталып, тек б.з.д. 12 мыңыншы жылдары ауа райы жылына бастады.

Адамдардың алғашқы қоныстанған өңірлерінің бірі — Оңтүстік Қазақстандағы Қаратау жотасы. Ең ерте адамдардың негізгі кәсібі аңшылық пен терімшілік болды.

Археологиялық деректер

Шу бойындағы Қазанқап шатқалы мен Қарасу тұрағынан адамзат дамуының бірнеше кезеңіне қатысты айғақтар табылған. Жалпы саны 15 мыңға жуық зат анықталған.

Еңбек құралдары

Алғашқы тас құралдары археологияда шоппер (шапқы) деп аталады. Ерте адамдарды көбіне епті адам және тік жүретін адам ретінде сипаттайды.

Орта палеолит (Мустер дәуірі)

Б.з.д. шамамен 140 – 40 мың жыл

Кілт ұғымдар

нуклеус, неандерталь, ұжымдық аңшылық, от

Орта палеолитте еңбек құралдарын дөңгелек өзек тастан (нуклеус) жасау әдісі кең тарады. Қоғамдық ұйымдасу күрделеніп, ежелгі адамдардың үлкен қауымы қалыптасты.

Шаруашылық және өмір салты

  • Аң аулаудың басты тәсілі — аңды қуып жүріп, шаршатып ұстау.
  • Ұжымдық аңшылыққа көп адам қатысқан.
  • Ең ірі жаңалықтардың бірі — от алуды меңгеру.

Мустер дәуіріндегі адамды ғылымда неандертальдық деп атайды.

Археологиялық ескерткіштер

Оңтүстік және Батыс Қазақстан

  • Топалы шатқалы
  • Қызылрысбек тұрақтары
  • Арыстанды мекені (Ш. Уәлиханов тұрағы)
  • Жағабұлақ ескерткіші

Орталық және Шығыс өңірлер

  • Обалысай (Жезқазған өңірі)
  • Ертіс өңірі, Қанай ауылы маңы
  • Мұзбел ескерткіші (Орталық Қазақстан)

Кейінгі палеолит

Б.з.д. шамамен 40 – 12 мың жыл

Кілт ұғымдар

саналы адам, кроманьон, ру, болас, пышақ тіліктер

Кейінгі палеолит дәуіріндегі адамдарды саналы адам деп атайды. Олардың сүйегі алғаш рет Франциядағы Кро-Маньон үңгірінен табылғандықтан, кроманьондықтар деген атау орныққан.

Жаңалықтар мен құралдар

  • Болас (бола) атты қарудың пайда болуы.
  • Ірі балық аулауға ыңғайлы ілмекті сүңгілер қолданылды.
  • Пышақ тіліктер жасау тәсілі дамыды.

Қоғамдық ұйым

Бұл кезеңде ұйымның алғашқы түрлерінің бірі — рулық қауым қалыптасты.

Негізгі ескерткіштер

  • Оңтүстік Қазақстан: Ащысай тұрағы (шамамен 15-ке жуық ошақ орны табылған).
  • Орталық Қазақстан: Батпақ тұрағы.
  • Орталық Қазақстан: Қарабас қонысы (ІІІ Қарабас қонысынан порфириттен жасалған 172 бұйым табылған).

Мезолит

Б.з.д. 12 – 5 мың жыл

Кілт ұғымдар

садақ, жебе, бумеранг, балық аулау

Мезолитте ауа райы жылып, табиғатта төрт мезгіл айқын қалыптасты. Осы кезеңде уланған немесе өртенгіш ұштары бар жебелер кең тарады.

Қару-жарақтағы серпіліс

  • Жебелі садақ және бумеранг пайда болды.
  • Қазба жұмыстары садақ жебелерінің доғал және домалақ ұштарын анықтады.
  • Мұндай ұштар терісі бағалы аңдардың терісін бүлдірмей алу үшін қолданылған.

Сонымен бірге адамдар балық аулауды белсенді меңгере бастады.

Неолит

Б.з.д. 5 – 3 мың жыл

Кілт ұғымдар

неолит төңкерісі, керамика, микролит, отырықшылық

Неолит дәуірінде аналық рулық қауым (матриархат) орнықты. Бұл кезеңнің ең маңызды бетбұрысы — неолит төңкерісі: адамдар өндіруші шаруашылыққа көше бастады.

Еңбек құралдары

  • Дәнүккіштер кең қолданылды.
  • Кетпен жасалды.
  • Тас қалақтардан сына дайындау меңгерілді.
  • Микролит жасау дамыды.

Тұрмыс пен технология

  • Саздан жасалып, отта күйдірілген берік қыш ыдыс — керамика пайда болды.
  • Ыдыстарға геометриялық өрнектер түсірілді.
  • Кен кәсібі мен тоқымашылықтың бастапқы түрлері қалыптасты.

Қоныстану және мал

  • Жаппай отырықшылыққа көшу күшейді.
  • Аңдарды қолға үйрету басталды.
  • Ең алғаш қолға үйретілген жануарлардың бірі — ит.

Жерлеу дәстүрі және әдістер

Кей жағдайда өлген адамдарды өртеу (кремация) дәстүрі кездеседі. Қабірге әшекей бұйымдар, тас қарулар және тағам қоса қойылған.

Солтүстік Қазақстандағы Железинка ауылы маңынан неолиттік қабір табылған: мәйіт өртенген күйде, жанынан садақ жебелері және үш қыш ыдыс шыққан.

Тас өңдеудің жаңа тәсілдері

  • Тегістеу
  • Бұрғылау
  • Ұнтақтау

Неолит тұрақтары

Арал өңірі

Сексеуіл тұрағы

Қостанай облысы

Ботай тұрағы

Өңірі нақты көрсетілмеген

Қарақұдық тұрағы

Шығыс Қазақстан

Үсті-Нарым ескерткіші

Қола дәуіріндегі Қазақстан

Б.з.д. 2 – 1 мыңжылдық

Кілт ұғымдар

қола, металлургия, көшпелі шаруашылық, патриархат

Қола дәуірінде рулық қатынастар әлсіреп, олардың орнына қуатты тайпалық бірлестіктер күшейді. Қоғамдағы алғашқы ірі еңбек бөлінісі — мал шаруашылығының егіншіліктен бөлінуі.

Металлургия және шаруашылық

  • Адамдар мыс пен қалайыны қосып, қола алуды меңгерді.
  • Қолда өсірілетін жануарлар саны артты.
  • Далалық өңірлерде көшпелі шаруашылыққа көшу үдерісі күшейді.
  • Аналық ру әлсіреп, аталық-отбасылық рулық қатынас (патриархат) орныға бастады.

Өндірістік іздер

Балқыту пештері Атасу өзенінің жағасынан табылған. Солтүстік-шығыс Балқаш маңынан яшма мен кварциттен жасалған құралдар белгілі.

Маусымдық көшу

Қола дәуірінде жайлауға көшу салты қалыптасты.

Қола дәуірінің басты ерекшеліктері

1) Қола металлургиясы

Құю, балқыту, өңдеу дағдылары дамыды.

2) Мал шаруашылығы

Жылқы, қой және басқа түліктердің рөлі артты.

3) Теселі егіншілік

Егіншілік құралдары жетілдірілді.

Негізгі қоныстар мен ескерткіштер

  • Беғазы–Дәндібай
  • Атасу
  • Түгіскен
  • Арқайым

Әлеуметтік өзгерістер

Қола дәуірінде жеке меншік белгілері күшейіп, қоғамда жіктелу байқалды. Дәстүрлі түсінік бойынша халық үш топқа бөлінген: жауынгерлер (қызыл), абыздар (ақ), қарапайым халық (сары, көк).

Кен өндірудің негізгі тәсілдері

  1. Жұмсақ кен: кварцит қабатын «омырату» әдісімен алу.
  2. Қатты кен: отпен уатып өндіру әдісі.
  3. Қабаты қалың кен: астын үңгіп қазу.

Кейінгі кезеңдерде (VIII–IX ғғ.) Қазақстанда күміс бұйымдар шығару өндірісінің ірі орталықтарының бірі Жетісу өңірінде болғаны айтылады.

Андронов мәдениеті

Қола дәуірі аясындағы ірі мәдени-тарихи қауымдастық

Кілт ұғымдар

кең аймақ, қорымдар, Арқайым, киіз үй

1914 жылы Оңтүстік Сібірдегі Андронов (Ачинск маңы) ауылы жанынан қола дәуірінде өмір сүрген тайпалардың қоныстары табылып, ғылымда Андронов мәдениеті деген атау орнықты.

Таралу аймағы

Бұл мәдениет өте кең аумақты қамтыған: Батыс Сібірден Памир тауларына дейін созылып, Еуропа мен Азиядағы қола дәуірі мәдениеттерінің ірі ескерткіштер кешені ретінде қарастырылады.

Орталық Қазақстандағы рөлі

Андронов мәдениетінің негізгі орталықтарының бірі — Орталық Қазақстан. Бұл өңірден 150-ге жуық қабір мен қорым анықталған.

Арқайым және Сырдария бойы

Ежелгі қалалардың бірі Арқайым осы кезеңде пайда болған. Ол Қостанай мен Челябі облыстары түйіскен аймақта орналасқан. Сырдарияның төменгі ағысында Түгіскен кесенесі белгілі.

Шаруашылық пен тұрмыс

Бұл кезеңде көшпелі шаруашылық дамып, тұрмыста киіз үйдің пайда болуы сияқты маңызды мәдени жаңалықтар орныққан деп саналады.

Есте сақтайтын тірек тұжырымдар

Палеолит

Тас құралдарының жетілуі, отты меңгеру, қауымдық ұйымның қалыптасуы.

Мезолит

Садақ пен жебе, аңшылық тәсілдерінің жаңаруы, балық аулау.

Неолит

Өндіруші шаруашылыққа көшу, керамика, микролит, отырықшылық.

Қола дәуірі

Қола металлургиясы, әлеуметтік жіктелу, көшпелі шаруашылықтың күшеюі.