Қазақша рефераттар

Басқару іс- әрекеті негізі.

Басқару іс-әрекетінің негізі

Басқару психологиясы — әлеуметтік функциялар жүйесіндегі қазіргі заманғы негізгі тараулардың бірі. Ол әртүрлі әлеуметтік құрылымдардағы адамдардың өзара қарым-қатынасы мен ықпалдасу тетіктерін зерттейді.

Басқару мәселелерімен ғылымның көптеген салалары айналысады: информатика, юриспруденция, психология, педагогика, эргономика, социология және т.б. Жалпы басқару теориясы кибернетика мен жүйелер теориясының тоғысындағы бағыт ретінде қалыптасты.

Терминдер мен шығу тегі

  • Кибернетика (грек тілінен kubernētikē) — «басқару өнері» ұғымымен байланысты.
  • Management — ағылшын тіліндегі термин, тәжірибеде «басқару» ұғымының синонимі ретінде кең қолданылады.

Тарихи қалыптасуы

Адам қызметінің тәжірибесінде басқару ғылыми зерттеу нысанына айналмай тұрып-ақ ерте пайда болды. Ежелгі Мысырда б.з.д. мыңжылдықтарда-ақ басқару үдерістерін орталықтандыру, бақылау, ұйымдастыру және жоспарлау қажеттігі мойындалған. Онсыз әлемге әйгілі Мысыр пирамидалары, ежелгі қалалық кешендер, сондай-ақ ірі институттардың (мысалы, шіркеу ұйымдарының) жүйелі қызметі жүзеге асуы қиын болар еді.

Басқару теориясы жеке ғылыми пән ретінде XX ғасырдың басында орныға бастады.

Басқарудың мәні және әлеуметтік жүйедегі орны

Басқару үдерісі белгілі бір нәтижеге жетуге бағытталған адамдардың бірлескен іс-әрекеті жүретін жерде іске асады. Басқару — топты, қоғамды немесе оның жекелеген бөліктерін тәртіпке келтіруге және олардың сапалық ерекшелігін дамытуға ықпал ететін шаралар кешені.

Ақпаратқа сүйенуі

Басқару барлық динамикалық жүйелерде жалпы заңдылықтарға бағынады және ақпаратты алу, өңдеу, таратуға негізделеді.

Кері байланыс

Әлеуметтік жүйеде субъект мәліметті қабылдап, талдау арқылы күрделі жүйелерде тура және кері байланысты іске асырады.

Басқарудың әлеуметтік-функциялық теориясының объектісі — адамдардың құқықтық, экономикалық, саяси және өндірістік міндеттерді жүзеге асыру барысындағы құрылымдарда, топтарда, ұжымдардағы қарым-қатынас формалары.

Басқару жүйесінің құрылымы

Күрделі басқару жүйесі, әдетте, екі бөліктен тұрады:

Басқарушы

Мақсатты айқындайды, шешім қабылдайды, ресурстарды үйлестіреді.

Орындаушы

Қойылған міндеттерді іске асырады, нәтижені тәжірибеде жүзеге асырады.

Әрқайсысы көпсалалы иерархиялық құрылымнан тұрады және әр жүйе бөлігі өзінің локальді бағытын қалыптастырады. Әлеуметтік басқару — екі индивидуалды субъектінің белсенді қарым-қатынас үдерісі; олардың әрқайсысында реттеуші қасиет бар.

Ақпаратты өңдеу деңгейлері (басқарушы мен орындаушы әрекетінің логикасы)

  1. 1

    Ақпаратты жинау және бағалау (афференттік синтез)

    Түскен ақпараттың бағалануы субъектінің мотивациясына, кәсіби дайындығына және басқару іс-әрекетінің күтілетін нәтижесіне тәуелді.

  2. 2

    Мақсат қою және әрекет бағдарламасын құру

    Бұл кезеңде мақсатты алдын ала бейнелеу қалыптасады: қажетті әрі мүмкін болатын нәтиженің моделі жасалады.

  3. 3

    Міндетті шешудегі практикалық әрекет

    Мақсатқа жетуге бағытталған нақты іс-қимылдар орындалады.

  4. 4

    Нәтижені бағалау және бақылау

    Алынған нәтиже қойылған мақсатпен салыстырылады. Сәйкес келсе, мақсат орындалды деп есептеледі.

Мотив, мақсат және басқару қатынастары

Кез келген әлеуметтік жүйеде жүйе түзуші фактор ретінде мотив пен мақсат алынады. Олар әлеуметтік бірлестіктер мен жеке тұлғалардың (басшы мен орындаушының) іс-әрекет бағыты мен мазмұнын айқындайды.

Басқару қатынастарының маңызды көріністері — тәртіп пен инициатива. Бұл қатынастар әрі вертикаль, әрі горизонталь бағытта байқалады.

Әлеуметтік басқару психологиясының негізгі тірегі — адамдар, топтар және мекемелер арасындағы қатынастардың психологиялық аспектілері.

Менеджмент және басқару ғылымының мектептері

Нарықтық қатынастар дамыған кезеңде басқару мәселелері ғылыми талдаудың да, практикалық әрекеттің де негізгі салаларының біріне айналды. Осы контексте ағылшын тіліндегі «менеджмент» термині жиі қолданылады: ол басқарудың жалпы принциптерін қарастыруды мақсат етеді.

Басқару теориясындағы 4 негізгі тәсіл

  • Мектептер көзқарасы тұрғысынан тәсіл
  • Үрдістік тәсіл
  • Жүйелік тәсіл
  • Ситуациялық тәсіл

Мектептер тәсілінің аясында: адамдар арасындағы қатынастар мектебі, сандық әдістер, мінез-құлықтық ғылымдарға сүйенген бағыттар және ғылыми-әкімшілік басқару мектебі қарастырылады.

Үрдістік тәсіл: басқаруды функциялар жүйесі ретінде түсіну

Үрдістік тәсіл әкімшілік мектептің негізгі идеясын дамыта отырып, басқарудың әмбебап функцияларын біртұтас үдеріс ретінде қарастыруға ұмтылады.

А. Файоль ұсынған негізгі басқару функциялары

  1. 1) алдын ала болжау және жоспарлау
  2. 2) ұйымдастыру
  3. 3) шешім қабылдау
  4. 4) координация
  5. 5) бақылау

Кейін бұл функциялар толықтырылып, нақтыланды.

Жүйелік тәсіл: ұйымды өзара байланысқан бөліктер жиынтығы ретінде қарастыру

Басқару теориясына жалпы жүйелер теориясы елеулі ықпал етті. Әрбір ұйым — өзара байланысты бөліктерден тұратын тұтас жүйе; бұл бөліктердің үйлесімді қызметі ұйымның тұрақты функциялануын қамтамасыз етеді.

Басқарушы ұйымды тұтастай көріп, оның ішкі бөліктерін сыртқы ортамен байланыста қарастыра білуі қажет.

Ситуациялық тәсіл: сыртқы ортаға бейімделу логикасы

Ситуациялық тәсілдің негізгі тезисі: ұйым — ашық жүйе, ол сыртқы әлеммен тұрақты өзара әрекеттеседі. Сондықтан басқару шешімдері нақты жағдайдың ерекшелігіне қарай таңдалып, бейімделуі тиіс.

Ситуациялық талдаудың 4 кезеңі

  1. 1 Басшының басқарушылық құзыреттерін қалыптастыру.
  2. 2 Ситуацияға қатысты әдістердің ықтимал нәтижесін алдын ала болжау және талдау.
  3. 3 Ситуацияны адекватты түсіндіру: негізгі факторларды анықтау және олардың ықпалын бағалау.
  4. 4 Оң нәтижеге жеткізетін басқару тәсілдерін нақты жағдайлармен сәйкестендіру.

Бұл тәсілде шешуші кезең ретінде көбіне 3-кезең (ситуацияны дұрыс түсіндіру және негізгі факторларды айқындау) аталады.

Басқару теориясының қазіргі жағдайы және негізгі үрдістер

Қазіргі менеджменттің дамуына бірнеше бағыт қатар ықпал етеді және олар өзара тығыз байланыста. Тұжырымдамалар, мектептер мен әдістердің көптігі нәтижелерді синтездеу мен жалпылауды күрделендіреді. Осыған қарамастан, басқару теориясының әрі қарай дамуын қамтамасыз ететін жетекші бағыттардың бірі — ситуациялық тәсіл.

1) Технологиялық база

Ұйымдастырудың материалдық-технологиялық негізіне көбірек мән беру.

2) Демократияландыру

Басқаруды одан әрі демократияландыру: ұйымды басқару объектісінен өзін-өзі басқару субъектісіне айналдыру.

3) Интернационалдану

Менеджмент пен бизнестің интернационалдануы жаңа басқарушылық мәселелерді алға шығарады.

Қазіргі басқарудың жаңа бейнесі

  • Рационализммен шектелмеу: басқару икемді болып, сыртқы орта өзгерістеріне бейімделуі тиіс.
  • Ситуациялық көзқарас: ұйымның ішкі ұйымдасуы сыртқы ықпалға жауап ретінде өзгеріп отырады.
  • Жүйелік ойлау: басқаруда жүйелер теориясының қағидаларын қолдану.
  • Әлеуметтік жауапкершілік: менеджмент қоғам алдында да, әрбір қызметкер мен тұлға алдында да жауапкершілікті сезінуі керек.

Дереккөзге сілтеме: Ревская (15-б.).