Өсиет біржақты мәміле
Өсиет бойынша және заң бойынша мұрагерліктің ережелері мен ерекшеліктері
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде (ҚР АК) мұрагерлік негізінен екі тәртіппен жүзеге асырылады: өсиет бойынша және заң бойынша (заңды) мұрагерлік тәртібімен. Кодекстің 54-тарауы өсиет бойынша мұрагерлікке арналса, 59-тарауы заңды мұрагерлікке арналған. Мұрагерлік құқық нормаларының мазмұны мен реттелу көлемі де әртүрлі: өсиетке қатысты 14 бап, ал заңды мұрагерлікке қатысты 10 бап қамтылған.
Өсиет: ұғымы, құқықтық табиғаты және ерекшеліктері
Өсиеттің анықтамасы
Өсиет — әрекет қабілеттілігі бар тұлғаның өзіне тиесілі мүлікті өз еркімен кімге және қандай тәртіппен қалдыратынын айқындайтын, заңды күші бар құжат.
Қай кезде күшіне енеді?
Өсиет өсиет қалдырушы тірі кезінде жасалады. Алайда өсиетте көрсетілген ерік тек ол қайтыс болғаннан кейін, яғни мұра ашылған сәттен бастап қана құқықтық салдар туындатады.
Біржақты мәміле ретінде
Өсиет — біржақты мәміле. Оның өзге мәмілелерден маңызды айырмашылығы да осында: өсиет қалдырушы басқа тұлғалардың келісімін талап етпей, өз еркін жеке өзі білдіреді.
Өзгерту және жою мүмкіндігі
Өсиет қалдырушы өсиеттің талаптары мен шарттарына байланып қалмайды: ол кез келген уақытта өсиетте көрсетілген мұрагерлердің қатарын және мұралық мүлік құрамын өзгерте алады, сондай-ақ өсиетті толық өзгерту арқылы оны жоюға да құқылы. Дәл осы құжат негізінде мұра мүлкінің тағдыры қандай негізде айқындалатыны белгілі болады.
Заңды мұрагерлік: кезек тәртібі және үлестер
Заң бойынша мұрагерлік кезінде ҚР АК қайтыс болған азаматтың (мұра қалдырушының) жақын туыстарына қатысты мұрагерлікке шақырудың кезек тәртібін және әр кезектегі үлестерді нақты белгілейді. Бұл мұрагерлік қатынастарды тұрақтандырып, мұралық мүліктің кімге және қандай үлеспен өтетінін алдын ала анықтауға мүмкіндік береді.
Тарихи салыстыру
Бұрынғы Қазақ КСР Азаматтық кодексімен салыстырғанда, қазіргі ҚР АК-де мұрагерлікке шақырылатын мұрагерлердің кезек тәртібі кеңейтілген.
Халықаралық салыстыру
Ресей Федерациясында заңды мұрагерлікке шақырудың 8 кезегі қарастырылған. Н.В. Ростовцевтің пікірінше, кезектер санының көп болуы мұра қалдырушы мүлкінің иесіз мүлік ретінде мемлекетке өтіп кетпеуіне ықпал етеді. Бұл көзқарасты орыс ғалымдары Щербаков пен Ю. Харитонов та қолдайды. Бұл тұжырыммен келісуге негіз бар: мұрагерлер ауқымы кеңіген сайын, мүліктің «иесіз» қалу қаупі төмендейді.
Туыстық жүйе және мұрагерлікке ықпалы
Қазақ дәстүрлі түсінігінде туыстық жұрт үшке бөлінеді: өз жұрты, нағашы жұрты, қайын жұрты. Бұл жіктеу туыстық қарым-қатынастың бағытын және орнын сипаттайды.
Үш жұрттың мазмұны
- Өз жұрты — әке жағынан туыстар (дәстүрлі түрде жеті атаға дейін таратылады).
- Нағашы жұрты — ана жағынан туыстар; ері мен жұбайына ортақ тұрғыда «шеше жұрты» ретінде қабылданады.
- Қайын жұрты — ері мен жұбайының ел-жұрты; мұра қалдырушыға қандық туыс емес, көбіне «көлденең туыстық» қатынас ретінде сипатталады.
ҚР АК-нің 1064-бабы бойынша ұсыныс
Туыстық қатынастардың әлеуметтік салмағын және мұрагерлер шеңберін кеңейту қағидасын ескере отырып, ҚР АК-нің 1064-бабы 3-тармағының 2-абзацын толықтыру туралы ұсыныс беріледі. Ұсыныстың мәні — алдыңғы кезектерде мұрагерлер болмаған жағдайда, қайын жұртты белгілі бір кезекпен мұрагерлікке шақыру мүмкіндігін нақтылау.
Ұсынылатын толықтыру мәтіні
Егер алдыңғы кезектердегі мұрагерлер болмаса, сегізінші кезектегі мұрагерлер ретінде мұра қалдырушының зайыбына қатысты туыстары (еріне қатысты туыстары), соның ішінде зайыбының ата-анасы (қайын атасы, қайын енесі) немесе ерінің ата-анасы, сондай-ақ зайыбының (ерінің) туған аға-інілері мен апа-қарындастары мұрагерлікке шақырылады.