Кез келген қаржылық немесе шаруашылық оперциялардың тиімділігі мен онымен бірге болатын тәуекел деңгейі бір - бірімен байланысты
Кез келген қаржылық немесе шаруашылық операцияның тиімділігі мен оған ілесетін тәуекел деңгейі өзара байланысты. Тәуекел факторын ескермей, толыққанды инвестициялық талдау жүргізу мүмкін емес. Сондықтан тәуекел деңгейін бағалай білу және оның нақты операцияның табыстылығымен байланысын анықтау маңызды.
Тәуекелдің мәні мен түріне қарамастан, кәсіпкерліктің негізгі мақсатына — салынған капиталдан табыс алуға — тәуекелді дұрыс айқындау тікелей қатысты. Табыстың төмен болуы немесе шығынға ұшырау ықтималдығы қаншалықты жоғары болса, жоба соншалықты тәуекелді болады.
Негізгі идея
Көп жағдайда «бұл жобаның тәуекелі төменірек сияқты» деген абстрактілі пайымдаулармен шектеледі. Алайда тәуекел деңгейін сандық түрде анықтауға және соған сай жобаның күтілетін табыстылығын бағалауға болады. Бұл инвесторға тиімді нұсқаны таңдауға әрі ықтимал тәуекелді төмендетуге көмектеседі.
Тәуекел деңгейлері және өлшеу критерийлері
Тәуекелдің жоғары, орташа және төмен деңгейлері ажыратылады. Тәуекелдің көлемі (деңгейі) әдетте екі негізгі критерий арқылы өлшенеді: орташа ауытқу мәні (дисперсия) және нәтижелердің өзгермелілігі (вариация). Сонымен қатар тәуекелдің орташа күтілетін мәні мүмкін болатын нәтижелерді бағалауға мүмкіндік береді.
Дисперсия (σ²)
Ауытқу орташа күтілетін мәннің орташа шамадан қаншалықты және қандай деңгейде ауытқитынын көрсетеді. Кәсіпорынның қаржылық тәуекелін бағалауда дисперсия тәуекелді салымдар бойынша нақты қаржылық нәтижелердің орташа күтілетін мәннен квадраттық ауытқуларының орташа салмақты шамасын сипаттайды.
Формула
σ² = Σ (xᵢ − x̄)² · nᵢ
- σ²
- — дисперсия
- xᵢ
- — қаржы ресурстарын салудың әрбір жағдайы үшін күтілетін мән
- x̄
- — қаржылық тәуекелдің орташа болжамды мәні
- nᵢ
- — салымдардың саны (жиілік)
Дисперсия тәуекел жиілігінің абсолюттік тербелісін сипаттайды.
Вариация коэффициенті (v)
Тербелістің салыстырмалы дәрежесін вариация коэффициенті көрсетеді. Ол тәуекелдің өзгермелілігін әртүрлі жобалар мен көрсеткіштер арасында салыстыруға ыңғайлы етеді.
Формула
v = (σ / x̄) · 100%
- v
- — вариация коэффициенті
- σ
- — орташа квадраттық ауытқу
- x̄
- — қаржылық тәуекелдің орташа болжамды мәні
Сапалық бағалау шкаласы
Вариация коэффициенті 1%-дан 100%-ға дейін өзгеруі мүмкін.
- 10%-ға дейін төмен тербеліс
- 10–25% орташа тербеліс
- 25%-дан жоғары жоғары тербеліс
Вариация коэффициенті неғұрлым жоғары болса, тербеліс соғұрлым күшті болады.
Ықтималдықты ескеру және бағалау тәсілдері
Дисперсия мен вариацияны қолданғанда, қаржылық нәтижені алудың математикалық ықтималдығы бар екенін ескеру қажет. Бұл ықтималдықты:
Субъективті тәсіл
Эксперттік бағалау арқылы (мамандар пікірі, тәжірибелік пайым).
Объективті тәсіл
Қаржылық тәуекел деңгейін математикалық есептеулер негізінде анықтау арқылы.
Кәсіпорын тәуекелдерін бағалаудың негізгі әдістері
Статистикалық әдістер
Кәсіпорын тәуекелдерін бағалауда негізгі әдістердің бірі — статистикалық талдау. Перспективалы бағыттардың бірі қаржылық тәуекелдерді факторлық талдау (факторлық жүйе моделін қолдану) болып саналады.
Мысал
Диверсификацияланған инвестициялық тәуекел инвестиция объектісінің даму перспективалары, бәсекелестік деңгейі, тапсырыстар саны, келісімшарттар саны сияқты факторлар арқылы бағаланады. Ал диверсификацияланбаған тәуекел пайыздық мөлшерлемелер, инфляциялық күтімдер және ел экономикасының жалпы даму үрдістерімен көбірек байланысты.
Аналитикалық әдістер
Қаржылық тәуекелді бағалаудың басқа да аналитикалық әдістері кеңінен қолданылады: іскерлік белсенділік пен қаржылық тұрақтылық коэффициенттері есептеледі, банкроттылық ықтималдығы анықталады, кәсіпорынның жалпы қаржылық даму деңгейі талданады. Сонымен қатар салыстырмалы көрсеткіштер негізінде рейтингтер қалыптастырылады.
Модельдеу
Тәуекелді бағалаудың перспективалы тәсілдерінің бірі — модельдеу. Бұл әдістегі негізгі қиындық — нақты жағдайға сай модельді дұрыс таңдау. Дұрыс таңдалған модель тәуекел ықтималдығын бағалап, жағдайдың дамуын болжауға мүмкіндік береді.
Аналогиялар әдісі
Тәжірибеде аналогиялар әдісі де қолданылады: қаржы менеджерлері мен мамандар әртүрлі жарияланымдар мен басқа кәсіпорындардың тәжірибесіне сүйеніп, белгілі бір жағдайлардың туындау ықтималдығын, күтілетін қаржылық нәтижелерді және тәуекел деңгейін бағалайды. Осы тәсіл көптеген кәсіпорындардың тактикасы мен стратегиясын қалыптастыруға негіз болады.
Бұл жерде әр кәсіпорынның кадрлық, шикізаттық және салалық ерекшеліктері бар екенін міндетті түрде ескеру қажет.
Кешенді қаржылық талдау және экспресс-талдау
Тәуекелді бағалаудың негізгі бағыты — кәсіпорынның қаржылық жағдайын кешенді талдау, оның қаржылық тұрақтылығы мен төлемқабілеттілігін бағалау. Практикада қаржылық жағдайдың экспресс-талдауы кең тараған.
Экспресс-талдаудың мақсаты
Кәсіпорынның балансы және қаржылық нәтижелер мен оларды пайдалану туралы есептері негізінде жалпы қаржылық жағдайын және даму динамикасын бағалау.
-
Қаражаттардың (активтердің) орналасуы мен қолданылуы талданады.
-
Қаражат көздеріне назар аударылады: меншікті капитал және міндеттемелер (пассивтер).