Бейнелеу өнерін оқыту барысында кеңістік ұғымын қалыптастыру
Мектеп оқушыларын қазақ халқының ерлік жолдарын бейнелейтін өнер шығармаларымен және ондағы көркем бейнелермен таныстыруда сыныптан тыс уақытта жүргізілетін әңгіме-сабақтардың маңызы зор. Мұндай әңгімелер оқушының көру мәдениетін тәрбиелейді, өнер тілін түсінуге жетелейді және тарихи сананы көркем образ арқылы тереңдетеді.
Сыныптан тыс әңгіме-сабақты ұйымдастырудың негізгі шарттары
1) Шығарманы оқушы деңгейіне сай іріктеу
Оқушылардың ой-өрісі мен қабылдау мүмкіндігін ескере отырып, идеялық мазмұны жоғары, бірақ жас ерекшелігіне лайық шығармаларды таңдау қажет. Картиналарды мазмұны мен көркемдік ерекшеліктеріне қарай белгілі бір ретпен ұсынған дұрыс: алдымен түсінуге жеңіл туындылар, кейін біртіндеп мазмұны күрделі жұмыстар.
Ескерту: Мысалы, Е. Сидоркиннің «Сәкен Сейфуллинді оқығанда» картинасы идеялық тұрғыдан күрделі болғандықтан, 4-сынып оқушыларына ауыр тиюі мүмкін: мазмұнын эмоционалдық тұрғыдан қабылдау да, ой қорытындылау да қиынға соғады.
2) Әңгімеге оқушыны белсенді қатыстыру
Картинаны таныстыру барысында тек мұғалімнің баяндауы жеткіліксіз. Оқушылар талдауға қатысып, өз ойларын жүйелеп, пікір алмасып, салыстыру жасаса — олардың эстетикалық талғамы қалыптасады. Әңгіме-сабақ негізгі және қосалқы ойды білдіретін көркем бейнелердің мәнін түсінуге көмектеседі.
3) Көркем тіл арқылы эмоциялық әсер тудыру
Оқушы кейде картинаға қарап тұрып, оның көркемдік ерекшелігін бірден аңғармайды; ойы шашыраңқы болуы мүмкін. Сондықтан мұғалім назарды нақты объектіге бағыттап, әсерлі әрі дәл көркем тілмен баяндауы қажет.
Мысал: И. Е. Репиннің «Бурлактар» картинасын түсіндіруде кейбір мұғалімдер тек қайық сүйреп келе жатқан адамдар мен теңіз көрінісін сипаттаумен шектеліп, шығарманың идеялық мазмұны мен көркемдік шешімін ашпай қояды. Нәтижесінде оқушы эмоциялық әсер мен эстетикалық ләззат ала алмайды.
Картинаны жүйелі талдау: неге назар аударамыз?
Кез келген өнер туындысында идеялық мазмұн, композициялық құрылыс, түстер үйлесімі және орындалу техникасы болады. Осы бөліктердің тұтастығы шығарманың көркемдік ерекшелігін айқындайды. Талдауды мазмұннан бастаған жөн, өйткені көркемдік шешім мазмұнмен тығыз байланысты.
Композиция
Негізгі ойды білдіретін элементтер мен қосалқы бөлшектердің өзара байланысын түсіндіру маңызды.
Мысал: Ә. Қастеевтің «Түрксіб» картинасында негізгі композициялық элемент — паровоз. Адамдар мен дала көрінісі сол ойды толықтырады.
Түс шешімі
Түстер көбіне табиғатты көшіріп қана қоймай, ойды күшейтетін символдық қызмет атқарады.
Мысал: Н. Нұрмұханбетовтың «Тоқаш Бокин отряды» еңбегінде қызыл түстердің басымдығы революциялық рухты күшейтеді.
Техника
Материал мен әдіс образдың мінезін ашады: майлы бояу, тушь, линогравюра т.б.
Мысал: Е. Сидоркиннің «Жыршы» сериясы линогравюрамен орындалып, сызықтардың ырғағы арқылы әсер береді.
Кеңістік ұғымын қалыптастыру: перспектива, өлшем, формат
Бейнелеу өнерін оқытуда кеңістік ұғымын қалыптастыру — жиі назардан тыс қалатын маңызды мәселе. Оқушылардың көптеген қателігі қағаз бетінде кеңістікті, заттың орналасуын, алыстық-жақындық қатынасын дұрыс көрсете алмаудан туады. Мұндай кемшілікті ауызша түзетуден гөрі, шеберлер туындыларын талдау арқылы нақты көрсету тиімді.
Өлшемдердің қатынасы (алыс-жақын)
Кеңістікті беру үшін суретші жақындағы бейнені ірі, алыстағыны кіші етіп алады. Бұл көріністегі заттардың өмірдегі өлшемі бірдей болса да, перспектива заңдылығы бойынша картинада олар әртүрлі көрінеді.
- Қ. Телжановтың «Сабақтан соң» картинасында алдыңғы пландағы бала алыстағы балалардан ірі берілген.
- «Қазақстан 1918 жылы» картинасында алдыңғы пландағы ауыл адамдары алыстағы атты әскерлерге қарағанда ірі көрінеді.
Формат арқылы кеңістікті күшейту
Кеңістікті бейнелеудің бір әдісі — картина форматын таңдау. Мысалы, «Ата-баба жерінде» картинасындағы көлденең созылыңқы формат қазақ даласының кеңдігін символдық түрде сездіреді.
Жарық, көлеңке және уақыт мезгілі
Кеңістік әсері жарық-көлеңке мен түстердің уақытқа байланысты өзгеруі арқылы күшейеді: таңғы, түскі, кешкі мезгілдердің бояулық айырмасы оқушыға кеңістік пен атмосфераны сезіндіреді.
Таң
«Қыз қуу», «Таң сәріде»
Түс
«Ән бастаушы», «Бостандық», «Бозаралдың адамдары»
Кеш
«Домбыра үні», «Тыныштық»
Аспансыз фон арқылы да кеңістікті жеткізу
Кейбір шығармаларда кеңістік әсері аспанды көрсетпей-ақ, жердің өз құрылымы мен жазықтықтары арқылы беріледі. Мұндай шешім белгілі ойды жинақтап беруге мүмкіндік береді.
Мысал ретінде «Бозаралдың адамдары» триптихы, «Жылқышылар», «Ашық аспан астында» туындыларын атауға болады.
Техникалық тәсіл: алдыңғы план анық, артқы план бұлыңғыр
Кеңістікті сездіретін кең тараған әдіс — жақындағы контур мен түсті айқын, алыстағыны жұмсартып беру. Бұл тәсіл қимыл мен динамиканы білдіруде де жиі қолданылады.
Мұндай шешімдер «Көкпар», «Домбыра үні», «Ата-баба жерінде» полотноларында байқалады.
Сұрақ-жауап және салыстырмалы талдау: оқушыны «көре білуге» үйрету
Кеңістікті таныстыруда сұрақ-жауап әдісі әсіресе нәтижелі. Әңгімеден кейін бірнеше репродукцияны қатар қойып, оқушыларға горизонт сызығын, перспектива сипатын, негізгі көрініс пен фонның қатынасын өздеріне талдатқан жөн. Осындай пысықтау нәтижесінде оқушы кеңістік туралы ұғымдарды нақтылайды: түстер мен өлшемдердің пропорциялық қатынасы, кеңістікті құрайтын жазықтықтар (аспан, жер т.б.), горизонт сызығының рөлі, көріністің горизонттан жоғары/төмен орналасуы.
Практикалық қорытынды
Кеңістік туралы дағды нұсқаға қарап сурет салу, тақырыптық және сәндік сурет салу сабақтарындағы нәтижені айқын жақсартады. Сондықтан мұндай сабақтардың алдында кескіндеме шығармаларындағы кеңістік шешімдерін көрсету өте ұтымды. Репродукциялар көлемі үлкен болғаны дұрыс: алыстан анық көрінеді, талдауға қолайлы.
Қ. Телжанов шығармалары арқылы кеңістік түрлерін түсіндіру
Халық суретшісі, Көркемсурет академиясының корреспондент мүшесі, Қазақ мемлекеттік сыйлығының лауреаты Қанапия Телжанов шығармалары кеңістік ұғымын жүйелі түрде түсіндіруге мүмкіндік береді: ашық кеңістік пен жабық кеңістік, горизонт сызығы, кеңістікті құрайтын жазықтықтар, формат таңдауы және бояулық шешім.
«Жамал» (1955): ашық кеңістік және горизонт
Полотнода горизонт сызығы ортасынан жоғарырақ орналасып, бірден көзге түседі. Алдыңғы планда қазақ әйелінің бейнесі берілген, алыста қой отары бар шопан бұлдырап көрінеді. Әйел бейнесінің ірі алынуы — кеңістіктегі алыстық-жақындықты көрсетудің нақты мысалы.
«Әжесі мен немересі»: жабық кеңістік
Киіз үй ішіндегі кеңістік жер мен қабырға жазықтықтары арқылы беріледі. Жарық түсу бағытына қарай түстердің күңгірттенуі интерьер кеңістігін айқындайды. Түстерді ұтымды қолдану арқылы суретші ашық кеңістік пен жабық кеңістіктің айырмасын айқын сездіреді.
Ашық пен жабық кеңістікті бір жұмыста тоғыстыру
«Күн сәулелі өлкеде» полотносында негізінен үй іші бейнеленеді, бірақ есіктен дала көрінісі көрінеді. Үй ішінің қоңырқай реңдері сырттағы жарық, ашық түстермен қарама-қарсы қойылған. Бұл тәсіл кеңістіктің екі түрін бір композицияда салыстыра тануға мүмкіндік береді.
Интерьер кеңістігінің әртүрлі шешімдері «Тұңғыш рет», «Әңгіме», «Ильич тапсырмасы» картиналарынан да көрінеді.
Фон, архитектура және символдық түс
Негізгі бейне мен фон қатынасын түсіндіру үшін «Құрбылар» полотносын мысал етуге болады: екі әйел — негізгі көрініс, ал көпқабатты үй — фон. Бұл жерде фон ретінде аспан емес, нақты архитектуралық нысан алынған.
Кей еңбектерде қызыл түстердің бір арнаға тоғысуы салтанаттылықты, қоғамдық өзгерістердің жеңісін символдық түрде күшейтеді. Осы арқылы оқушыға мазмұн мен түстің өзара байланысын нақты ұғындыруға болады.
Орындалу техникасын түсіндіру: материал мен әдіс — мағына бөлігі
Туындыны таныстыруда орындау техникасын атап өту қажет: суретші образ жасау үшін әртүрлі материал мен тәсілді қолданады. Мүсін — тас, ағаш сияқты материалдардан; графика — линолеум, тас, ағашқа ойып басу арқылы; кескіндеме — кенепке майлы бояумен жазу арқылы орындалады.
Е. Сидоркиннің қазақ эпостарына жасаған «Жыршы» сериясы линогравюра техникасымен орындалған: линолеумге ойылған суретке бояу жағып, қағазға басу арқылы алынған. Мұнда бейне сызықтардың ырғақты үйлесімімен әсерлі жасалады.
Ал М. Әуезовтің «Абай жолы» романына салған иллюстрацияларында суретші тушь қолданған. «Күй» графикалық жұмысында жарық пен көлеңке нүктелер арқылы беріліп, пластика тұтас сызықсыз-ақ дәл жеткізілген.
«Республика еңбеккерлерінің ерлік жолдары бейнелеу өнерінде» тақырыбындағы әңгіме-сабақ әдістемесі
Бұл тақырыптағы әңгіме-сабақтың мақсаты — республика еңбеккерлерінің ерлік істерін бейнелеу өнері арқылы таныстыру, сондай-ақ туындының көркемдік ерекшеліктерін оның идеялық мазмұнымен байланыстыра түсіндіріп, оқушылардың өнер туралы базалық түсініктерін қалыптастыру. Сабақ барысында түрлі-түсті иллюстрациялар мен эпидиаскоп қолданылды.
Тарихи арқау болған оқиғалар
- Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы
- Түрксіб темір жолының салынуы
- Ұлы Отан соғысы
- Тың және тыңайған жерлерді игеру
- Ірі өнеркәсіптің дамуы
Картиналар арқылы талдау үлгілері
С. Романов — «Жер туралы декрет»
Картинада қазақ ауылында жер туралы декретті насихаттап тұрған қызыл армияшы жігіт бейнеленген. Алдыңғы планда оның сөзін тыңдап отырған топ көрінеді — бұлар жаңа өмірге араласушылар. Композиция олардың ортақ мәселені талқылап тұрғанын аңғартады, ал қалған детальдар осы ойды толықтырады.
Бояулар әр алуан, бірақ қызыл түстер жиірек кездесіп, қазақ жеріндегі революция жеңісінің қанат жаюын білдіреді. Шығарма майлы бояумен орындалған.
М. Кенбаев — «1918 жылғы Ә. Жанкелдин отряды»
Кеңес өкіметі орнағаннан кейін қару-жарақ тапшылығы туындап, Ә. Жанкелдин бастаған отряд Ресейден Қазақстанға қару жеткізген. Картинада отрядтың жол үстіндегі демалыс сәті беріледі. Композиция ортасында картаға қарап тұрған Әліби Жанкелдин, жанында оның сөзін тыңдап тұрған адамдар орналасқан.
Соңғы планда түйеге артқан жүкті түсіріп жатқан және ат суарып тұрған адамдар, әріде керуен бастап келе жатқан салт атты көрінеді. Осы соңғы көрініс болмаса, алдыңғы топтарға қарап «бұл — отряд» екенін бірден тану қиын болар еді. Демек, суретші көріністерді мақсатты композициялық ретпен орналастырып, ойды толық ашқан.
Уақыттың түс мезгілі көлеңкенің қысқалығынан байқалады. Жылы түстер басым, құм мен дала реңі табиғи түстерге жақын — бұл оқиғаның тарихи нақтылығын күшейтеді.
Ә. Қастеев — «Түрксіб»
1926 жылдан бастап Орта Азия мен Сібірді жалғаған Түрксіб темір жолының салынуы — Қазақстан еңбеккерлері үшін аса маңызды тарихи оқиға. Картина осы ерлік еңбектің бір эпизодын көз алдымызға әкеледі: композиция ортасында поезд, алдыңғы планда оны қарсы алған ауыл адамдары бейнеленген.
Бояулар әр түрлі: алдыңғы планда жылы реңктер мол, орталық бөлікте қызыл мен көк үйлесімді қолданылған. Түс құрамы көктем гүлін елестетіп, жаңа өмірдің басталуын көктеммен астастырады. Ауа перспективасы шебер берілген: алдыңғы план анық, соңғы план бұлыңғыр.
Сабақты толықтыратын басқа туындылар
Қазақ халқының ерлік жолдарын бейнелейтін басқа да картиналардың мазмұны мен көркемдік ерекшеліктері осы сабақта тартымды түрде талданады. Мәселен:
- В. Крылов — «Шахтерлерді майданға шығарып салу»
- Т. Тоғысбаев — «Дала балладасы»
- Ә. Исмайлов — «Бетпақ даладағы тоған»
- Ә. Сыдыханов — «Еңбек»
Қорытынды
Картиналарды жүйелі талдау және сабақ соңындағы сұрақ-жауап оқушыларды республика халқының ерлік жолдарымен таныстырып қана қоймай, олардың бейнелеу өнері туралы түсінігін тереңдетеді. Ең бастысы — оқушы туындының идеялық мазмұнын, композициясын, түс шешімін және техникасын біртұтас көркем жүйе ретінде қабылдауға үйренеді.