Алашорда үкіметінің басшысы, көсемі
Әлихан Бөкейханов: ұлт мәдениеті мен ой-сананың жаңғыруына қосқан үлес
Әлихан Бөкейханов — қазақтың ұлттық мәдениетінің дамуына айрықша үлес қосқан ұлт зиялыларының көрнекті өкілі. Ол 1894 жылы Санкт-Петербург Орман технологиялық институтының экономика факультетін тәмамдады. Мемлекет және қоғам қайраткері ретінде танылып, экономист, әдебиетші, публицист, аудармашы әрі ғалым ретінде де мол мұра қалдырды. Сонымен қатар, “Алашорда” үкіметінің басшысы, идеялық көсемі болды.
Негізгі қырлары
- Білімі: 1894 жылы экономика факультетін бітірді.
- Қызметі: мемлекет және қоғам қайраткері, публицист, аудармашы, ғалым.
- Саяси рөлі: “Алашорда” үкіметінің басшысы, көшбасшысы.
- Баспасөз: 1880 жылдардан бастап журналистикаға белсене араласты.
Мәскеу кезеңі және шығармашылық еңбегі
1922 жылдан бастап Әлихан Бөкейханов Мәскеуде тұрды. Ол бұл кезеңде жазу-сызу жұмысына ден қойып, үздіксіз еңбек етті. Әдеби мұра мен тарихи-танымдық еңбектерді жариялау ісі оның қоғамдық қызметін жаңа арнада жалғастырғандай болды.
Жарияланған еңбектері (1923–1926)
1923
- “Потаниннің өмірбаяны”
- “Макардың түсі”
1924
- “Ер Тарғын”
- “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”
1925
- Л.Н. Толстой: “Кавказ тұтқыны”
- Л.Н. Толстой: “Жұмыртқадай бидай”
- Л.Н. Толстой: “Жеті қарақшы”
1926
- “23 жоқтау”
- “Шестаков”
- Т. Утков: “Жердің қысқаша тарихы” (аударма)
Бұл еңбектердің бір бөлігі — түпнұсқа зерттеулер мен құрастырулар, ал бір бөлігі — әлем әдебиеті мен танымдық мұраны қазақ тіліне жақындатқан аудармалар.
Ұлттық мәдениетті жаңғырту және “Алаш” идеясы
Әлихан Бөкейхановтың еңбегінің маңызды бір саласы қазақ халқының тарихы мен мәдениетіне арналды. Тарих тұрғысынан алғанда, бар болғаны бір адамның ғұмырына сыйған қысқа мерзімде (шамамен 70 жыл) қазақтың ұлттық мәдениеті сан қырлы өзгерістерді бастан өткерді.
1916 жылдан басталған күрес келесі жылы өз мақсатына жеткендей көрінді: өзін “демократтармыз” деп таныстырған Уақытша үкімет өкілдері сөз жүзінде езілген халықтарға азаттық уәде етті. Революциядан кейін көп ұзамай Ә. Бөкейханов “Жаңарған Ресейдің ерікті азаматтары — қазақтарға” атты үндеуін жариялады.
Автономия туралы ой
1917 жылғы маусым айындағы санында “Қазақ” газеті автономияның қазақ қоғамы үшін ауадай қажет екенін атап өтті. Бұл қажеттілік үш негізгі тірекке сүйенетіні көрсетілді:
- 1 Территория
- 2 Мәдениет
- 3 Ұлттық ерекшеліктер
1917: шешуші кезең
1917 жылдың 21–26 шілдесінде Орынбор қаласында Бірінші бүкілқазақтық құрылтай өтті. Құрылтай шешімдері негізінде “Алаш” партиясының бағдарламасы жарияланды.
Нәтижесінде 1917 жылдың соңына қарай Қазақстан қоғамдық прогресс жолында бірқатар жетістіктерге жетіп, ұлттық төл мәдениетті дамытуға мүмкіндік алды.
Қорытынды
Жалпы алғанда, қазақтың ұлттық мәдениетін ХХ ғасырдың талаптарына сай жаңғыртуда “Алаш” қозғалысының рөлі ерекше болды. Сол кезеңдегі рухани мәдениеттің деңгейін көтеруде “Алаш” қайраткерлері алдыңғы қатардан көрінді, ал Әлихан Бөкейханов олардың идеялық және ұйымдастырушылық тіректерінің бірі ретінде тарихта қалды.