Функционалды стильдер тілден тысқары (экстралингвистикалық) жағдайлардың негізінде жасалады
Функционалды стильдер: тілдік және экстралингвистикалық негіздер
Функционалды стильдер тілден тысқары (экстралингвистикалық) жағдайлардың негізінде қалыптасады. Алайда стиль тілдің (сөздің) бір түрі болғандықтан, ол лингвистикалық тұрғыдан да сипатталады: әр стильдің өзін айқындайтын, тұрақтандыратын тілдік құралдары болады.
1) Стилистикалық парадигматика құралдары
Бұған стилистикалық бояуға ие құралдар, стилистикалық синонимдер және варианттар жатады. Яғни сөздің мәніне қоса, оның реңкін (ресмилік, эмоция, бейнелілік т.б.) жеткізетін бірліктер.
2) Функционалды-тілдік құралдар
Әр стиль түрінде басым қолданылатын тілдік амалдар. Белгілі бір қатынас саласында жиі кездесетін сөздік, грамматикалық және синтаксистік үлгілер осы топқа кіреді.
Функционалды стильдер стилистикалық бояулы, функционалды-тілдік және бейтарап тілдік құралдардың үйлесуі арқылы жасалады. Осы тұрғыдан алғанда, әр стильдің өзіндік ерекшелігі төмендегідей сипатталады.
Стиль түрлерінің тілдік бейнесі
Ғылыми стиль
Ғылыми стильдің стилистикалық бояуы бірізді келеді. Ол негізінен жазба тілге тән сөздермен, морфологиялық тұлғалармен және синтаксистік құрылымдармен көрінеді.
Басым қолданылатын құралдар
- Мағынасы жалпыланған, дерексізденген сөздер мен тұлғалар
- Дерексіз ұғымдарды білдіретін лексика
- Етістіктің уақыттан тыс осы шақ тұлғасы
- Есімдіктің көпше түрі (мен емес, біз) және соған сәйкес баяндауыш тұлғасы
Ресми іс қағаздар стилі
Ресми іс қағаздар стилі стильдік бояуы жағынан ғылыми стильге жақын. Дегенмен, оған қарағанда құрылымы біртектірек, синтаксисі бірқалыпты болады.
Тән емес
- Қарапайым сөздер
- Ауыс мағыналы, бейнелі қолданыстар
- Теңеу және көріктеуіш тәсілдер
Басым құралдар
- Ресми тональділікке ие сөздер, кеңсе лексикасы
- Етістіктің тұйық рай тұлғалары
- Етістіктің бұйрық рай тұлғалары
Ауызекі-тұрмыстық сөйлеу стилі
Бұл стильге қарапайым сөздер мен эмоциялық реңкі бар қолданыстар тән. Ауызша сөйлеу сипаты синтаксистік құрылымға да әсер етеді: толымсыз және аяқталмаған сөйлемдер жиі кездеседі.
Функционалды-тілдік белгілер
- Нақты мәнді сөздердің басымдығы
- Етістіктің нақ осы шақ тұлғасы
- Сөйлемнің ықшамдалуы, толық емес құрылымдар
Көркем сөз стилі
Көркем сөз стилі функционалды стильдердің ішінде ерекше орын алады. Оның тілдік құралдарының стилистикалық бояуы өте кең, бай және алуан түрлі. Көркемдік мақсатқа жету үшін тілдің барлық деңгейіндегі құралдар қызмет етеді.
Бұл стильде бейнелілік негізгі қызмет атқарады: сөз таңдауы да, сөйлем құрылысы да оқырманға әсер етуге, көркем образ жасауға бағдарланады.
Публицистикалық стиль
Публицистикалық стиль әртүрлі стильдік бояуға ие тілдік құралдарды кең қолдануымен ерекшеленеді. Бұл құралдардың арақатынасы мәтіннің жанры мен авторлық баяндау мәнеріне байланысты өзгеріп отырады.
Жанрлық жақындасу
Мысалы, очерк жанры көркем стильге жақындаса, ақпараттық мақала ресми іс қағаздар стиліне жақын келеді.
Ортақ құрал, бөлек рөл
Бір тілдік құрал барлық стильде қолданылуы мүмкін, бірақ әрқайсысында оның қызметі мен салмағы әртүрлі болады.
Негізгі белгілер және қағидалар
Басты және қосымша белгілер
Әр стильдің басты және қосымша белгілері болады. Мысалы, ғылыми стильдің тұрақты, жетекші белгісі — терминдердің мол қолданылуы. Ал көркем сөз стилінің басты белгісі — бейнелілік.
Осылайша, функционалды стильдердің әрқайсысы өзіне тән тілдік құралдардың ерекше жүйесімен сипатталады.
Жинақталған қағидалар
- Функционалды стильдер — бейтарап және стилистикалық бояуы бар тілдік құралдардан құралатын жүйелер.
- Стильдер тұйық емес: өзара байланыста болып, бірінен бірі ауысып, өтпелі сипат көрсете алады.
- Стильдердің қалыптасуына экстралингвистикалық факторлар (қатынас саласы, сөйлеу жағдайы, қатысушылар саны т.б.) және лингвистикалық факторлар бірдей ықпал етеді.
- Белгілі бір стильді зерттеу тілден тыс жағдайларды ескерумен қатар, тілдің әр деңгейіндегі (фонетикалық, лексикалық, грамматикалық) құралдарды кешенді қарастыруды қажет етеді.
- Функционалды стильдер одан әрі ұсақ стильдік (стилішілік) тармақтарға бөлінеді.