Лингвистикалық салыстыру түрлері
Типология пәні: шеңбері мен көлемі туралы көзқарастар
Типология пәнін анықтауға қатысты пікірлер әркелкі. Кейбір тіл мамандары типология ғылымының шеңбері мен көлемін шамадан тыс кеңейтсе, енді біреулері, керісінше, оны барынша тар зерттеу саласы ретінде түсіндіреді. Ең кең тараған әрі тарихи тұрғыдан ертерек қалыптасқан түсінік типологияны тіл білімінің дербес бөлімі — лингвистикалық типология немесе тілдер типологиясы ретінде қарастырады.
Көпшілік көзқарас бойынша, лингвистикалық типология — жекелеген тілдер мен тілдер топтарының жүйелерін, сондай-ақ олардың деңгейлері мен микрожүйелерін салыстыру/салғастыру арқылы тіл типтері туралы білім қалыптастыратын ілім.
Типологиялық зерттеудің өзегі: ортақтықты бөліп көрсету
Типологиялық зерттеулер барлық тілдерде көрінетін ортақтықты айқындауға ұмтылады. Сөйлем құрамында сөздер арасындағы қатынастармен қатар, тіл арқылы берілетін мазмұнға тән іргелі ұғымдар да ортақ: зат пен іс-қимыл, субъект, предикат, объект, модальдық белгілер, анықтауыштық және т.б.
И.И. Мещанинов атап өткендей, бұл ортақтық типологиялық салғастырудың негізінде жатқанымен, нақты тілдік материалда оның грамматикалық көрінісі бір ғана үлгімен берілмейді: бір ұғым әр тілде әртүрлі тұлғалар мен құрылымдар арқылы іске асады.
Жүйелеу мен жіктеу: типологияның құрылымдық өлшемі
Қарастырылып отырған мағынада, тілдердің ортақ мәндерін бөліп көрсету типология ұғымының құрамына еніп, әртүрлі тілдік құбылыстарды құрылымдық нышандар негізінде жүйелеу мен түгендеуді мақсат етеді (Б.А. Успенский). Т.П. Ломтев типологияның осы қырына ерекше мән бере отырып, тіл кластарын белгілі қасиеттер жиынтығы арқылы құруды, кейін оларды ірілеу кластарға топтастыруды және ең соңында тіл типтерін жіктеудің ең ірі бірліктерін белгілеуді қамтитынын көрсетеді.
Сипаттамалық шектеу
Жиі қолданылатын бір мағынада типология жекелеген тілдің немесе оның микрожүйелерінің құрылымын сипаттаумен ғана шектеледі (С.Д. Кацнельсон, М.И. Лекоцева, М.В. Раевский).
Жеке тілдің орны
Тағы бір мағынада мақсат — бір ғана тілдің типологиялық сипаттарының жиынтығын жасап, оның типологиялық жіктелімдегі орнын белгілеу (Б.А. Серебренников, Н.В. Охотина).
Терминология: бір пән, көп атау
Типологиялық зерттеулерде типологияның әртүрлі бөлімдеріне шартты түрде бекітілген атаулар жиі ұшырасады: типология, құрылымдық типология, салыстырмалы типология, ареалды типология, характерология, контрастивті/конфронтациялық лингвистика, тілдік әмбебаптар, трансляциялық грамматика, салыстырмалы-типологиялық тіл білімі және т.б.
Ағылшын тіліндегі қатар қолданылатын атаулар
Comparative historical method, Comparative philology, Comparative linguistics, Contrastive linguistics, Descriptive comparative linguistics, Comparative grammar, Confrontational linguistics және т.б. Ағылшын ғылыми әдебиетінде Comparative philology тіркесі кейде жалпы тіл білімі ұғымының орнына да қолданылады.
«Салыстыру», «салғастыру», «салыстыру әдісі», «салғастыру әдісі» терминдері көбіне синоним ретінде жұмсалады. Дегенмен атаулардың мұндай шашыраңқылығы лингвистикалық типологияның пәндік шекаралары мен әдістері әлі де толық келісілген, жеткілікті деңгейде тұрақтанған жүйе емес екенін көрсетеді.
Салыстыру мен салғастыру: әдістерді ажырату мәселесі
Тілдерді салыстырмалы зерделеу туралы ғылым дамыған сайын «салыстырмалы әдіс» және «салғастырмалы әдіс» атаулары кеңінен мойындалды. Әдетте:
Салыстырмалы әдіс
Туыстас тілдерді салыстырмалы-тарихи тұрғыдан зерттеу; ортақ ата тұлғаларды қайта құруға бағытталады.
Салғастырмалы әдіс
Синхронды планда туыстас та, туыстас емес те тілдерді салыстыру (салғастыру).
Бұл жіктеу жиі қолданылғанымен, туыстас және туыстас емес тілдерді салғастырудың арасына әрдайым айқын шек қоя бермейді.
Типология пәні туралы екі тұжырым
- 1 Лингвистикалық типология — тілдік жүйелерді салыстырудың барлық түрін қамтитын дербес ғылыми пән (яғни кең мағынадағы салыстырмалы лингвистика).
- 2 Лингвистикалық типология — дәстүрлі компаративистикаға, характерология мен ареалды лингвистикаға қарсы қойылатын салыстырмалы лингвистиканың дербес бөлігі (құрылымдық типологияға жуық).
Салыстырылатын тілдердің саны
- Шектелмеген тілдер жиыны — әмбебаптықты анықтау үшін.
- Шектеулі туыстас тілдер саны.
- Екі тіл (жұптық салыстыру).
Келіспеушіліктің негізгі себебі — типологияның бөлімдері мен түрлерін айқын дифференциациялау жолының жеткілікті қалыптаспауында.
Қазіргі түсінік: салыстырудың үш қыры және толықтыру қағидасы
Б.А. Успенский, Ю.В. Рождественский, В.Г. Гак типология мен характерологияның пәнін ажырата отырып, типологияның өзегін құрылымдық типология ретінде сипаттайды. Оның негізгі бағыттарына мыналар жатады:
Тілдерді типологиялық жіктеу
Белгілі нышандарға сүйеніп тілдерді топтастыру және типтерді айқындау.
Лингвистикалық әмбебаптылық
Барлық тілдерге ортақ қасиеттерді анықтау және негіздеу.
Тіл-эталон
Салыстыруды жүйелеуге арналған үлгілік тіл/модель ұғымы.
Арнайы типологиялық теория
Типологиялық сипаттауды түсіндіретін теориялық аппарат.
Сонымен қатар олар әртүрлі туыстас және туыстас емес тілдердің жүйелерін салыстырумен айналысатын типология бөлімдерінің бар екенін де жоққа шығармайды.
Үш өлшем: генетикалық, типологиялық, ареалдық
Қазіргі анықтамалардың сан алуандылығына қарамастан, типология көбіне тілдер жүйелерін салыстырудың әртүрлі түрлерімен байланыстырылады. Генетикалық, типологиялық және ареалдық салыстырулар — салыстырудың бірыңғай үдерісінің үш қыры. Бұл тәсілдер бір-біріне бәсекелес емес, керісінше, өзара толықтыратын әдістер ретінде қарастырылады.
Лингвистикалық салыстырудың негізгі түрлері
1) Салыстырмалы-генеалогиялық (тарихи) салыстыру
Туыстас тілдердің ортақ ата тұлғаларын қайта құруға бағытталған.
2) Типологиялық салыстыру
Тілдердің жүйелері мен шағын жүйелерін салыстыруды қамтиды:
- а) Туыстас тілдер (жақын және алыс туыстас).
- б) Туыстас емес тілдер (бір жүйелі немесе әртүрлі жүйелі).
3) Ареалды лингвистика
Географиялық тұрғыдан жақын орналасқан тілдер жүйелерін салыстыруға тән.
4) Г.П. Мельниковтың доминанттық жіктемесі
Доминанттық нышандар негізінде тілдік типтерді анықтауға бағытталған.
Әдістерді нақтылау: Карлинский ұсынған ажырату
А.Е. Карлинский салыстырмалы әдісті, салғастырмалы (контрастивті) әдісті және құрылымдық типология әдісін ажыратуды ұсынады.
Салыстырмалы әдіс
Табиғи тілдер арасында (туыстас та, туыстас емес те) ұқсастықтарды табуға бағдарланады; жабық (фонология, грамматика) және ашық (лексика, фразеология) шағын жүйелерді талдауда қолданылады.
Салғастырмалы (контрастивті) әдіс
Әртүрлі тілдердегі өзара қатысты құбылыстардың ерекше белгілерін зерттейді; синхронды зерттеуде жекелеген тілдердің жүйелік идиоматикасын (диаморфизмін) айқындайды. Екі тілге қолданылғанда конфронтативтік талдау деп аталады.
Типологиялық әдіс
Әлем тілдеріндегі хабарлау құбылыстарын барлық деңгей мен жоспарда зерттеп, типологиялық сипаттама құрады; типологиялық жіктеме жасайды; басқа тілді оқытудың лингвистикалық негіздерін қалыптастыруға қызмет етеді.
Қолданбалы өлшем
Контрастивті/конфронтативтік талдау халықтың (шетел) тілін оқыту әдістемесіне, сондай-ақ дәстүрлі және машиналық аударма теориясына қажет лингвистикалық негіздерді жасау сияқты өзекті қолданбалы міндеттерді шешуге бағытталады.
Қорытынды: типологияның орны
Сипаттамалық зерттеулерден алынған нәтижелерді синтездеуге ұмтылатын лингвистикалық типологияның лингвистикалық емес типологиядан айырмашылығы — ол лингвистикалық салыстырудың бүкіл саласын қамтуға тиіс. Сондықтан типологияны неғұрлым кең де, неғұрлым тар да түсіндіретін ұстанымдар қатар өмір сүргенімен, негізгі ортақ түйін өзгермейді: типология — тілдерді салыстыру арқылы тілдік жүйелерді түсіндірудің іргелі тәсілі.