Экватор Анды туралы қазақша реферат
Экватор Андысы: жер бедері мен табиғи ұқсастықтар
Экватор Андысы бірқатар белгілері бойынша Колумбия Анды тауларына ұқсайды. Амазонияға қараған беткейлерінде ылғалды таулы гилея таралған. Тынық мұхиттық беткейі шығыс Колумбияға ұқсас болғанымен, мұнда құрғақшылық солтүстікке қарай емес, оңтүстікке қарай күшейе түседі.
Сьерра деп аталатын тау алды үстіртінің морфологиясында Колумбияның Орталық Кордильерасының оңтүстік бөлігіне тән жанартаулық пішіндер айқын байқалады. Ірі жарық сызықтары бойымен аса ірі жанартаулық конустар қалыптасқан.
Жанартаулар белдеуі және тауаралық ойыстар
Тауаралық ойпатты шамамен отызға жуық жанартаулық конус қоршап тұрады. Ойыс тек жанартаулық материалдармен ғана емес, сондай-ақ аллювийлі, флювиогляциалды және эолды лесс шөгінділерімен толыққан.
Хойастар жүйесі
Тауаралық ойыс біртұтас бір жүйе құрай бермейтін таулы бассейндердің (хойас) тізбегіне айналған. Олардың биіктігі 2500–2800 м, ал ені 65 км-ге дейін жетеді. Бұл бассейндер жанартаулық тораптар арқылы (нудос) бөлінеді.
Ағысы баяу өзендер мен тегіс бассейндер құнарлы таулы-шалғынды топырақтармен жамылған. Қарашірінді қабатының қалыңдығы кей жерлерде 1 метрге дейін жетеді.
Климат: «мәңгі көктем» және тәуліктік контраст
Бұл өңірдің климаты қоңыржай жылы әрі ылғалды. Орташа айлық температура шамамен 12–13°C, жылдық жауын-шашын мөлшері орта есеппен 1200 мм. Осы ерекшелік «мәңгі көктем» климаты деп аталады. Эквадордың негізгі халқы мен астанасы Кито (2850 м) да осы тау алды жазықтарында орналасқан.
Температура ауытқуы
- Орташа айлық амплитудасы: 1–2°C.
- Тәуліктік ауытқу: 11–13°C.
- Ең жоғары тәуліктік ауытқу: 18–19°C-қа дейін.
Күн райының тез өзгеруі
Күндіз жылы әрі ашық (шамамен 13°C) болып, кенеттен күшті жел тұрып, нөсер жауын мен бұршақ аралас жаууы мүмкін; найзағай да байқалады. Түнде үсік жүру ықтимал. Соған байланысты тәуліктік ылғалдылық та құбылмалы болады.
Парамос: өсімдіктері мен жануарлар дүниесі
Жанартаулық конустарда парамос шалғындары созылып жатады. Бұл белдеуде жылына 2000–2500 мм жауын-шашын түседі, топырақ температурасы төмен, ылғал жеткілікті. Соған қарамастан өсімдіктер көбіне ксероморфты сипат алады: жапырақтары ұсақ әрі етті, сабақтары салбырап тұрады.
Фрайлехон — парамостың айрықша символы
Әсіресе ағаш тәрізді, күрделі гүлді фрайлехон өсімдігі тән (испан тілінен аударғанда «сопы» немесе «монах»). Биіктігі 3–5 м болатын Senecio және Espeletia түрлері кездеседі: сабағы қалың, сұрғылт, төменгі жапырақтары қурап сабақ бойында сақталады, ал жоғарғы бөлігінде сарғыш-ақ гүлдері шоғырланады.
Парамоста кеміргіштер көп. Маралдар да кездеседі. Жанартаулар мен мұздықтардың әсерінен пайда болған көлдердің жағалауларында құстардың әртүрлі түрлері мекендейді.
Коста: Тынық мұхиттық жазықтар және шаруашылық игеру
Коста деп аталатын Эквадордың Тынық мұхиттық жазықтарын Кариб алды ойпаттарымен салыстыруға болады. Тау алды жазықтарында, Гуаяс өзенінің батпақты төменгі ағысында ысырынды конустар дамыған.
Ендік бойынша климаттың континенттілігі артып, жыл мезгілдері арасында жауын-шашын мөлшері айқын өзгереді. Соған сәйкес гигрофильді өсімдіктер біртіндеп мезофитті және ксерофитті түрлермен алмасады. Эквадорда 2° с.е. пен 4° о.е. аралығында субэкваторлық белдеудің зоналық спектрі толық көрінеді.
Егіншілік және плантациялар
Орман алқаптарын тазалап, күріш егеді. Жағалау бөліктері какао плантацияларына кеңінен пайдаланылады.
Құрғақ белдеулердің қалыптасуы
Оңтүстікте оңтүстік-шығыс пассаттарының ықпалы 9–10 айға дейін созылады: шөлденген бұталы саванна таралады. Қиыр оңтүстік-батыста шөлейттер дамып, осы өңірден Орталық Андының батыс шөлейт белдеуі басталады.