Штаттар салықтары
Салық жүйесі: мәні, құрылымы және рөлі
Мемлекет жинайтын барлық салықтардың жиынтығы, оларды белгілеу мен есептеу әдістері, салық органдарының қызметі және бақылау тетіктері мемлекеттің салық жүйесін құрайды.
Салық жүйесі салықтық жеңілдіктердің, шегерімдердің және салық түрлерінің көптігіне байланысты күрделі құрылымға ие. Ол елдің экономикалық дамуына қажетті қаржылық ресурстарды шоғырландыруды қамтамасыз етуі тиіс.
Салық жүйесіне кіреді
- Мемлекет өндіретін барлық салықтар жиынтығы
- Қағидалар мен белгілеудің әдіс-тәсілдері
- Есептеу және өндіріп алу тәртібі, өзгерістер енгізу рәсімдері
- Салық бақылауының әдістері және заң бұзғаны үшін жауапкершілік
Қалыптасуға әсер ететін факторлар
- Объективті: экономикалық эволюция, әлеуметтік өзгерістер
- Субъективті: саяси шешімдер, соғыс, табиғи апаттар
Экономика секторлары және салық салу
Шаруашылық қызметтің ұйымдастырылуына қарай салық жүйесін талдауға болады. Көптеген елдерде экономика шартты түрде төрт секторға бөлінеді:
Мемлекеттік сектор
Мемлекеттік ұйымдар мен кәсіпорындар.
Коммерциялық сектор
Жеке фирмалар, корпорациялар, акционерлік қоғамдар.
Қаржылық сектор
Банктер, қаржы ұйымдары, сақтандыру, биржалар.
Үй шаруашылықтары
Тұрғындар және олардың тұтынуы мен табыстары.
Салық жүйесінің тиімділігін бағалау
1) Айқындық
Салық салуда табыс көздерінің нақты және түсінікті көрінуі.
2) Әкімшілендіру құны
Салықтарды өндіріп алуға кететін шығындардың төмен болуы.
Қазақстан Республикасының салық жүйесі
Қазақстан Республикасының салық жүйесі салықтардан, алымдардан, төлемдерден, мемлекеттік баждан, кеден төлемдерінен және оларды іске асыратын салық органдарынан, сондай-ақ тиісті құқықтық нормалардан тұрады.
1) Салықтар
- Корпоративтік табыс салығы
- Жеке табыс салығы
- Қосылған құн салығы (ҚҚС)
- Акциздер
- Жер қойнауын пайдалану бойынша төлемдер мен салықтар (қол қою бонусы, коммерциялық бонус, роялти, үстеме пайда салығы)
Арнаулы салық режимдері
Салық төлеушілердің жекелеген топтарына арнаулы режимдер қолданылады: шағын бизнес субъектілері, шаруа (фермер) қожалықтары, ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілер және кәсіпкерліктің кейбір түрлері.
- Патент негізінде
- Біржолғы талон негізінде
- Бірыңғай жер салығы
- Оңайлатылған декларация негізінде
- Тіркелген (бекітілген) салық
Бұл режимдер, әдетте, табысқа, мүлікке, әлеуметтік аударымдарға және жанама салықтарға қатысты міндеттемелердің жиынтығын қамтиды.
2) Алымдар
- Кемелердің (тонналық) мемлекеттік тіркеуі үшін алым
- Жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркегені үшін алым
- Жылжымайтын мүлік және онымен жасалатын мәмілелерге құқықтарды мемлекеттік тіркеу үшін алым
- Радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиілікті құрылғыларды мемлекеттік тіркеу үшін алым
- Механикалық көлік құралдарын мемлекеттік тіркеу үшін алым
- Теңіз көлігі және шағын кемелерді мемлекеттік тіркеу үшін алым
- Әуе кемелерін мемлекеттік тіркеу үшін алым
- Дәрілік заттарды мемлекеттік тіркеу үшін алым
- Қазақстан Республикасының аумағы арқылы жүріп өткені үшін алым
- Аукциондардан алынатын алым
- Елтаңбалық (гербтік) алым
- Қызметтің жекелеген түрлерімен айналысу құқығына лицензиялық алым
- Радиожиілік спектрін телерадио ұйымдары пайдалануына байланысты алым
3) Төлемдер
- Жер учаскесін пайдаланғаны үшін төлем
- Қоршаған ортаны ластағаны үшін төлем
- Жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін төлем
- Орманды пайдаланғаны үшін төлем
- Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдаланғаны үшін төлем
- Радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін төлем
- Су ресурстарын пайдаланғаны үшін төлем
- Сыртқы жарнаманы орналастырғаны үшін төлем
4) Мемлекеттік баж және 5) Кеден төлемдері
Мемлекеттік баж
Мемлекеттік органдар жасайтын заңдық маңызы бар әрекеттер үшін төленетін міндетті төлем.
Кеден төлемдері
- Кеден бажы
- Кеден алымдары
- Басқа төлемдер мен алымдар
Салық қызметі органдары
Салық жүйесінің институционалдық бөлігіне мемлекеттік салық қызметі органдары кіреді: өңірлік және жергілікті деңгейдегі құрылымдар бюджетке төленетін салықтар мен өзге де міндетті төлемдердің толық әрі уақтылы түсуін бақылауды жүзеге асырады.
Салықтың негізгі белгілері
Салықты басқа міндетті төлемдерден ажыратуға мүмкіндік беретін негізгі белгілер төмендегідей:
Мемлекет белгілейді
Салық тек мемлекет тарапынан енгізіледі және бекітіледі.
Біржақтылық
Белгілеу тәртібі — мемлекеттік биліктің шешімі.
Материалдық нысан
Ақшалай немесе заттай төлем ретінде көрінеді.
Құқықтық негіз
Заңмен бекітілген нормаларға сүйенеді.
Мәжбүрлі өндіріп алу
Төленбеген жағдайда мәжбүрлеу шаралары қолданылады.
Міндеттілік
Ерікті төлем емес, заңды міндет.
Қайтарымсыздық
Төленген сома тікелей түрде қайтарылмайды.
Баламасыздық
Нақты бір қызметке «тең» айырбас ретінде байланыстырылмайды.
Тұрақты міндет
Тиісті кезеңдерде үздіксіз орындалатын міндеттеме.
Заңдастырылған нысан
Тек заңда көрсетілген тәртіпте іске асады.
Заңмен белгіленген төлем
Мөлшері, мерзімі, объектісі заңмен айқындалады.
Жинақталған анықтама
Салық — мемлекет уәкілетті органдары арқылы біржақты тәртіпте және тұрақты құқықтық нысанда белгіленетін, төленуі мемлекеттік мәжбүрлеу шараларымен қамтамасыз етілетін, қайтарымсыз әрі баламасыз сипаттағы, салық субъектісінің белгіленген мерзімде және белгіленген мөлшерде мемлекеттік кіріске енгізетін міндетті ақшалай (немесе заңда көзделген жағдайда заттай) төлемі.
Міндеттілік белгісі салықтың ерікті төлем емес екенін білдіреді: ол төленбеген жағдайда заңға сәйкес мәжбүрлеп өндіріп алынады.
Қайтарымсыздық — мемлекет салық төлеушіге сол сомаға «тең» нақты қызмет көрсетуді немесе мүліктік өтем беруді міндеттенбейді деген сөз. Осы белгі салықты, мысалы, белгілі бір мемлекеттік қызмет үшін төленетін алымдардан ажыратуға мүмкіндік береді.
АҚШ салық жүйесі: деңгейлер, құрылым және әкімшілендіру
АҚШ-та салықтар үш деңгейде алынады: федералдық, штаттық және жергілікті. Әрбір штаттың өз салық жүйесі бар, оны сол штаттың заң шығарушы органы реттейді. Федералдық үкіметтің штаттардың салық ісіне тікелей араласуға құқығы жоқ.
1986 жылы қабылданған ауқымды салық реформасы федералдық жүйені оңайлату және әділ салық салу арқылы экономикалық белсенділікті ынталандыруды көздеді.
Федералдық салықтар
- Жеке табыс салығы
- Корпорациялық табыс салығы
- Әлеуметтік қамсыздандыруға аударымдар
- Кедендік баждар
- Мұрагерлік және сыйға тарту салығы
Штаттар салықтары
- Сатудан түсетін салық (жалпы және акциздер)
- Халық пен корпорациялар табысына салынатын салық
- Әлеуметтік қорларға жарналар
- Мүлік салығы және көлік алымдары
- Мұрагерлік/сыйға тарту салығы
Жергілікті салықтар
- Мүлік салығы
- Жергілікті сатылым салығы
- Акциздер және экологиялық төлемдер
- Көлік құралдарына алымдар
Тура және жанама салықтардың ерекшелігі
Жанама салықтар (акциздер, кедендік баждар, сатылым салығы) көбіне тұтыну бағасына «еніп» кететіндіктен, салық төлеушілердің наразылығын тудыруы мүмкін. Дегенмен мемлекет үшін олардың артықшылығы — жинаудың салыстырмалы түрде жеңілдігі.
АҚШ-та табыс салығы: табыс түрлері және прогрессивті шкала
АҚШ-та кәмелетке толған тұлғалардың табысы (еңбек ақы, кәсіпкерлік табыс, жәрдемақылар және т.б.) федералдық табыс салығына жатады. Салық заңнамасында табыстың үш ұғымы ажыратылады: жалпы табыс, таза табыс, салық салынатын табыс.
- Жалпы табыс — жыл ішінде барлық көздерден алынған жиынтық сома.
- Таза табыс — жалпы табыстан іскерлік сипаттағы және стандартты шегерімдер алынғаннан кейінгі сома.
- Салық салынатын табыс — шығындар мен салық салынбайтын минимумдар шегерілгеннен кейінгі база.
Кейбір шығындар (мысалы, медициналық қызметке жұмсалған шығындар немесе ипотекалық кредит бойынша пайыздар) заңнамаға сай шегерім ретінде қолданылуы мүмкін.
Ерлі-зайыптылар үшін (декларация бірге тапсырылғанда) мысал шкала
| Салық салынатын жылдық табыс | Салықты есептеу тәртібі |
|---|---|
| 29 750 долларға дейін | Табыстың 15% |
| 29 750 – 71 900 | 4 462,5 + 29 750-ден жоғары сомадан 28% |
| 71 900 – 171 090 | 16 264,5 + 71 900-ден жоғары сомадан 33% |
| 171 090-нан жоғары | Қосымша есептеу тәртібі заңнамаға байланысты нақтылауды талап етеді |
Прогрессивті шкаланың логикасы — табыс артқан сайын маржиналдық ставка жоғарылайды. Кей деректерде ең жоғары ставка ретінде 33% көрсетіледі.
Маңызды байқау
Сарапшылардың пікірінше, салық ставкаларының шамадан тыс өсуі экономикалық белсенділікке кері әсер етуі мүмкін: еңбекке ынтаны әлсіретеді және табысты жасырын көрсету тәуекелін арттырады.
Корпорациялық салық және әкімшілендіру қағидалары
АҚШ-та корпоративтік табыс салығының ставкалары салық салынатын табыс көлеміне қарай өзгеріп отырады. Корпорациялардың салық салынатын табысы жалпы түсімнен кәдімгі және арнайы шегерімдерді алып тастау арқылы анықталады.
Салық салынатын табыс формуласы
Салық салынатын табыс = Жалпы түсім − кәдімгі шегерістер − арнайы шегерістер
Жалпы түсім
- Тауар сатудан түсім
- Қызмет көрсетуден түсім
- Дивидендтер
- Ренталық төлемдер мен роялти
- Капиталдан және өзге табыстар
Кәдімгі шегерістер
- Еңбек ақы және өндірістік шығындар
- Жөндеу және қызмет көрсету шығындары
- Үмітсіз қарыздар
- Рента, кредит пайыздары
- Қайырымдылық, жарнама, амортизация, зейнетақы жарналары
Арнайы шегерістердің мысалы ретінде алынған дивидендтердің белгілі бір үлесін шегеру көрсетіледі (кей деректерде 85% дейін).
Салық жинау мен бақылау
АҚШ-та салық салу «өздігінен есептеу» қағидасына сүйенеді: жеке тұлғалар мен корпорациялар жеңілдіктер мен ставкаларды қолданып, салықты өздері есептеп, декларация тапсырады.
Қолданылатын негізгі әдістер
- Декларация бойынша
- Төлем көзінен ұстап қалу
- Бағаламалы (алдын ала) төлемдер
Бағаламалы төлемдер кезінде корпорациялар жыл бойы алдын ала төлем жасап отырады; төлемдер, әдетте, жыл ішінде бірнеше мерзімге бөліп төленеді. Төленбеген жағдайда айыппұл салынуы мүмкін.
Ішкі табыстар қызметі (IRS)
Федералдық деңгейде салық жинауды АҚШ Қаржы министрлігінің құрылымындағы Ішкі табыстар қызметі жүзеге асырады. Оның міндеттері:
- Салық түсімдеріне бақылау жасау
- Декларациялардың дұрыс толтырылуын тексеру
- Берешекті өндіріп алу
- Салық консультацияларын ұсыну
- Артық төленген сомаларды қайтару
Жыл сайын ондаған миллион декларация қабылданып, өңделеді, бұл салық әкімшілендірудің ауқымын көрсетеді.