Қазақша рефераттар

Биометриялық анықталатын реакциялар

Антропогендік стрессорлардың жануарлардың анатомиялық-морфологиялық құрылымдарына әсері

Әртүрлі факторлар жануарларда әрқилы морфологиялық модификацияларды тудыруы мүмкін. Көп жағдайда бұл әсерлер адамның әрекетімен байланысты: химиялық ластану, температуралық режимнің өзгеруі, радиациялық жағдайдың ауытқуы және басқа да экологиялық қысымдар морфологиялық реакцияларға әкеледі.

Көп жағдайда морфологиядағы өзгерістердің нақты қай факторға байланысты пайда болатыны және оның қандай физиологиялық ауытқуларға соқтыратыны бірмәнді анықталмайды.

Негізгі анатомиялық-морфологиялық реакциялар

Антропогендік стрессорлар әсерінен жануарларда байқалатын анатомиялық-морфологиялық жауаптарды шартты түрде үш топқа бөлуге болады:

  1. Дене мен жекелеген мүшелер өлшемдерінің өзгеруі: ұзындығы, ені, массасы, пропорциясы және т.б.
  2. Дене беті мен мүшелердің микроскульптурасының өзгеруі: жабынның құрылымы, бедерленуі, ұсақ элементтердің сипаты.
  3. Дене немесе жекелеген мүшелер түсінің өзгеруі: пигментацияның күшеюі не әлсіреуі, реңктің ауысуы.

Биометриялық анықталатын реакциялар

Жануарлар популяциясын сипаттауда биометриялық параметрлер кеңінен қолданылады. Дәл осы өлшемдер антропогендік стрессорларды биоиндикациялаудың негізіне айналады.

Мысал: Aphis sambuci

Ластану деңгейі әртүрлі аумақтарда жүргізілген зерттеулерде басының жалпақтығы, сан мен сирақтың ұзындығы, мұртшалары, құйрығы және сифоны сияқты мүшелерінде айқын айырмашылықтар байқалған.

Морфологиялық белгілермен қатар физиологиялық реакциялар да көрінуі мүмкін: ферменттер жүйесінің белсенділігінің өзгеруі және туылым коэффициентінің ауытқуы. Дегенмен, биометриялық көрсеткіштерді биоиндикация үшін қолдану әрдайым бірдей оңай емес: айқын айырмашылықтар байқалғанымен, олардың нақты антропогендік жүктемемен тікелей байланысты екенін дәлелдеу күрделі.

Дене беті микроскульптурасының өзгеруі

Антропогендік стрессорлар әсерін көрсететін маңызды белгілердің бірі — дене бетінің микроскульптурасы. Бұл өзгерістерді электронды микроскопия сияқты әдістер арқылы нақты байқауға болады.

Тәжірибе: Aphis fabae

Сульфит-ионының әртүрлі концентрациясымен қоректендіріп, электронды микроскоппен бақылау жүргізілген. Сульфит берілмеген бақылау тобында микроскульптура түйіршікті болған.

Нәтиже

1 ммоль SO3 қабылдаған дарақтарда түйіршіктілік құрылымы айтарлықтай өзгерген.

Қала ішінде және қала сыртында тіршілік ететін ызылдақ қоңыздар популяцияларында генетикалық өзгергіштік байқалған. Дене беті құрылымының айырмашылығы олардың антропогендік стрессорлардың индикаторы ретінде маңызын арттырады.

Бірқатар зерттеулер артқы қанаттары диморфты болатын түрлерде қанаты ірі дарақтардың үлесі жаңа қалыптасқан популяцияларда бұрынғы популяцияларға қарағанда жоғары болатынын көрсетеді. Бұл құбылыс антропогендік қысыммен байланыстырылады. Сонымен қатар кейбір таксондарда қанат белгілері қоршаған орта факторларына тәуелді түрде өзгереді. Мысалы, Gerris (жартылай қатты қанаттылар) туысында қанат полиморфизмі, ал Apis mellifera (бал ара) үшін қанат индексінің өзгеруі тіркелген.

Антропогендік факторлар әсерінен дене түсінің өзгеруі

Дене түсінің өзгеруі ішіндегі ең жиі кездесетін құбылыстардың бірі — индустриялық меланизм (ірі қалалар меланизмі). Мұндағы “меланизм” ұғымы бастапқыда ашық түсті формалардың уақыт өте қарайып кетуін білдіреді.

Тарихи мысал: 1848 жылы Манчестерде өнеркәсіп аймағында Biston betularia түрінің алғаш рет қарайған формасы — f. carbonaria — пайда болған. Меланистік формалар Англияда жылдам таралып, кейін бүкіл Еуропаға жайылған.

Қара түсті дарақтар құстарға нашарлау көрінгендіктен, олардың саны ашық түсті формалармен салыстырғанда салыстырмалы түрде тұрақтырақ сақталған. Сонымен бірге бұл формалардың тіршілікке бейімділігі мен зат алмасу қарқындылығы жоғары болуы мүмкін екені көрсетіледі.

Буынаяқтылардың түсіне химиялық өндірістің әсері де зерттелген: өндірістік аймақтарда тіршілік ететін жануарлар табиғи экожүйелердегілерден айқын ерекшеленетіні байқалған.

Қорытынды

Келтірілген деректер антропогендік стрессорлар жануарларда морфологиялық өзгерістердің үш негізгі бағытын туындататынын көрсетеді: өлшемдік параметрлердің ауытқуы, дене беті микроскульптурасының өзгеруі және түсінің трансформациясы. Бұл белгілер биоиндикация үшін перспективалы болғанымен, себеп-салдарлық байланысты нақты дәлелдеу үшін кешенді зерттеу қажет.