Бірінші кезең мұғалімнің кіріспе сөзі
Сыныптан тыс жұмыс: бейнелеу өнері сабағының табиғи жалғасы
Бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларға берілетін көркемдік білім мектепішілік және мектептен тыс шаралар арқылы жүйелі түрде жалғастырылады. Бұл жұмыс оқушының өнерді қабылдау мәдениетін қалыптастырып, көркемдік талғамын дамытып қана қоймай, дүниетанымын кеңейтетін тәрбиелік орта құрады.
Сыныптан тыс жұмыстың негізгі түрлері
-
1) Репродукциялар арқылы әңгіме-сабақ
Кескіндеме, графика, сәндік-қолданбалы өнер және мүсін репродукцияларын пайдаланып әңгімелеу.
-
2) Таңдаулы туындылардың көркемдік ерекшелігін таныстыру
Шығарманың мәні, бейнелеу тілі, стильдік белгілерін түсіндіруге бағытталған әңгіме-сабақ.
-
3) Өлкетану музейіне экскурсия
Сәндік-қолданбалы өнердің көне үлгілерін көру, жергілікті мұрамен байланыс орнату.
-
4) Өнер шеберлерімен кездесулер
Қазақстан Суретшілер одағы мүшелері мен таңдаулы шеберлерді шақырып, сұхбат ұйымдастыру.
-
5) Тарихи орындарға бару
Ескерткіштерге, мемориалдық кешендерге, монументалды өнер нысандарына экскурсия.
-
6) Көрмелерге экскурсия
Көшпелі көрме, жеке суретшінің есеп беру көрмесі немесе галерея экспозициясы.
-
7) Сабақ үстіндегі кездесу
Суретшімен тікелей байланыс орнатып, шығармашылық тәжірибені талқылау.
-
8) Мектепішілік көрме ұйымдастыру
Репродукциялар, оқушы жұмыстары және суретші-педагогтардың еңбектерінен көрме жасау.
-
9) Терминдер мен иллюстрациялар монтажы
Оқушылардың түсінігін кеңейту үшін бейнелеу өнері терминдері мен көрнекіліктерін жүйелеу.
-
10) Өнер туралы мектеп кеші
Сахналық бөлім, пікірталас, музыкамен үйлескен көркем-танымдық бағдарлама.
-
11) Музейлер мен галереяларға саяхат
Ірі қалалардағы бейнелеу музейлері мен сурет галереяларын көру арқылы тәжірибені байыту.
-
12) Архитектуралық нысандарды таныстыру
Өлкедегі сәулет құрылыстарының көркемдік ерекшелігін талдайтын экскурсиялар.
-
13) Видеофильмдер мен кинофильмдер көрсету
Өнер және суретшілер туралы материалдар арқылы қабылдау көкжиегін кеңейту.
Өнер туындыларын қолданудың тәрбиелік міндеттері
- Оқушының дүниетанымын қалыптастыру.
- Саналылық пен белсенділік қабілеттерін тәрбиелеу.
- Еңбекке және халық мұрасына оң қатынас қалыптастыру.
- Эстетикалық мәдениет негіздерін дамыту, көркемдік талғамды жетілдіру.
- Қоғамдық өмірдегі әсемдікті қабылдауға тәрбиелеу.
- Өнерді қоғам қажеттілігі тұрғысынан бағалай білуге үйрету.
- Патриоттық және елжандылық тәрбие беру.
- Еңбек адамдары, өнер қайраткерлері, ғалымдар туралы түсініктерді кеңейту.
- Суретшілер өмірі мен қызметі үлгісінде тәрбие беру.
- Ұжымдағы сыйластық пен адамгершілік қатынастарды қалыптастыру.
- Ерлік пен еңбек дәстүріне құрмет тәрбиелеу.
- Мұғалімге және суретші мамандығына сүйіспеншілік сезімін дамыту.
Неге бұл тиімді?
Тәрбие сағаттарында көлемді репродукцияларды көрсету тәжірибесі өнер арқылы эстетикалық тәрбиемен қатар адамгершілік тәрбиесін қатар жүргізуге болатынын дәлелдейді. Ең бастысы — туындыны мақсатқа сай, орынды және жүйелі қолдану.
Мұғалімнің сыныптан тыс таныстыру жұмыстары
-
1
Материал таңдау
Альбомдардан, журналдардан және сапалы дереккөздерден кескіндеме, графика, сәндік-қолданбалы өнер, мүсін репродукцияларын іріктеу.
-
2
Талдауға дайындық
Әр шығарманың мазмұнын, композициялық құрылымын, түс шешімін және орындалу техникасын алдын ала ойластырып, талдау жоспарын құру.
-
3
Тақырыпқа біріктіру
Репродукцияларды оқу және тәрбие мақсаттарын шешуге қолайлы тақырыптар бойынша топтастыру.
Тәрбие жұмысының тақырыптық бағыттары
1. Бейнелеу өнеріндегі ана образы.
2. Бейбітшілік және бейнелеу өнері.
3. Революцияға дейінгі ел өмірі бейнелеу өнерінде.
4. Суретшілер шығармаларындағы Ұлы Отан соғысы тақырыбы.
5. Бейнелеу өнеріндегі еліміздің ерлік жолдары.
6. Бейбіт еңбек және бейнелеу өнері.
7. Бейнелеу өнеріндегі Жамбыл образы.
8. Суретші Ә. Қастеев шығармашылығы.
9. Суретші А. Черкасскийдің шығармашылығы.
10. Живописші Қ. Телжановтың шығармашылығы.
11. График В. Антошенко-Оленовтің шығармашылығы.
12. Мүсінші Х. Наурызбаевтің шығармашылығы.
13. Сәндік-қолданбалы өнер шебері Ғ. Иляевтің шығармашылығы.
14. Ш. Уәлихановтың графикалық суреттері.
15. Қазақ елтаңбасы мен туы.
16. Символдық белгі — символдық тіл.
Тәрбие жұмысын өткізудің құрылымы (3 кезең)
1-кезең: мұғалімнің кіріспе сөзі
Мұғалім бейнелеу өнерінің әдебиет пен өнердің басқа түрлері сияқты өмір құбылыстарын бейнелейтінін түсіндіреді. Шығарманың көркемдік ерекшеліктері мазмұнмен қалай байланысатынын атап, қазақ суретшілерінің қоғам өмірін, тарихи кезеңдерді, ерлік жолдарын өнер тілінде көрсету тәсілдеріне тоқталады.
2-кезең: оқушылардың сөзі
Оқушылар алдын ала берілген тапсырма бойынша өнер шеберінің өмірі мен қызметі, сондай-ақ белгілі туындысы туралы ойларын айтып, өз талдауын ұсынады.
3-кезең: мұғалімнің қорытынды сөзі
Мұғалім пікірлерді жинақтап, негізгі ұғымдарды нақтылайды, көркемдік-эстетикалық және адамгершілік тұжырымдарды бекітеді.
Өткізу әдістері: талдау, диалог, музыкамен үйлестіру
- Мұғалім әңгімесі және оқушылардың өнер туындыларын талдауы.
- Кіріспе, қосымша толықтыру, қорытынды сөз; дөңгелек үстел; әңгіме-диспут; сұрақ-жауап; суретшімен кездесу; өнер туралы сұрақтарға жауап беру конкурсы.
- Сынып сағаты мен тәрбие жұмысының мазмұнын музыкамен байыту.
Дайындық кезеңі: ұйымдастыру жұмыстарының тізімі
1) Сынып қабырға газетін шығару.
2) Тақырыпқа сай ұлағатты сөздерді дайындап, жазып, ілу.
3) Плакаттар дайындау.
4) Шығармалар репродукцияларын жинау.
5) Соғыс ардагерлерін, еңбек озаттарын, суретшілерді шақыру.
6) Тақырыпқа лайық ән жазбаларын іріктеу.
7) Оқушыларды тақырып мазмұны бойынша сөйлеуге дайындау.
8) Репродукциялардан көрме ұйымдастыру.
9) Музейге немесе монументалды өнер нысандарына экскурсия жоспарын жасау.
10) Көрсетуге арналған техникалық құралдарды дайындау.
11) Сабақтың немесе тәрбие жұмысының толық жоспарын әзірлеу.
Ұлттық тәрбие және азаматтық мазмұн: өнердің кең мүмкіндігі
Бейнелеу өнерінің мүмкіндігін пайдалана отырып, оқушыларға көркемдік білім мен эстетикалық тәрбие берумен қатар ұлттық тәрбие міндеттері де нәтижелі шешіледі. Дара тұлғалардың образын таныстыру кезінде мұғалім олардың өмірбаянын, мінез-құлқын, іс-әрекетін және бейбіт өмір жолындағы табандылығын мазмұнды әңгімелейді.
Бейбітшілік үшін күрес — адамзат болашағы үшін күрес. Бейнелеу өнерінде бейбітшілік тақырыбына арналған сан алуан туынды бар. Осындай шығармаларды көрсету арқылы мұғалім жас ұрпақты Отанды шексіз сүюге және достық сезімін қадірлеуге тәрбиелейді.
Халқымыздың ерлік жолдарын бейнелеген шығармаларды оқу-тәрбие үдерісінде қолдану — патриоттық тәрбие берудің сенімді арнасы. Ел басшыларын, тарихи қайраткерлерді өнер тілімен жасалған бейнелер арқылы таныстыру оқушының азаматтық көзқарасын қалыптастыруға ықпал етеді.
Тақырыптық мысалдар: тарихи кезеңдер мен соғыс жылдарының бейнесі
«Халық өмірі» тақырыбы бойынша ұсынылатын туындылар
Оқушыларға қоғам өмірі мен тарихи шындықты өнер тілімен ашатын шығармалардың мазмұны мен көркемдік ерекшеліктері таныстырылады. Мысалы:
- Ә. Қастеев — «Шевченко қазақтар арасында»
- Н. Хлудов — «Жер жырту», «Тоқымашылар»
- Л. Аманжолов — «Ақтабан шұбырынды»
- М. Қалымов — «Исатай — Махамбет»
- Т. Шевченко — «Қайыршы балалар», «Киіз үйдегі қазақтар»
Бұл шығармаларды талқылау барысында шаруалардың ауыр еңбегі мен тұрмысы, әділетсіздікке қарсы күрес, әлеуметтік қайшылықтарды көрсетудегі көркем тілдің сипаты ашылады. Әңгіме барысында тарихи деректер, әдеби шығармалардан үзінділер және өлкетану музейі материалдары орынды қолданылады.
«Азамат соғысы» тақырыбы бойынша талдау бағыттары
Сабақ барысында азаматтық ұстаным мен елжандылықты күшейтетін шығармалар негізінде әңгіме ұйымдастырылады. Мысалы:
- Н. Нұрмұхаммедов — «Даладағы өрт», «Тоқаш Бокин отряды»
- К. Шаяхметов — «Интернационалды жырқаушылар»
- М. Кенбаев — «Ә. Жангелдин отряды»
- С. Романов — «Жер туралы декрет»
- Ә. Қастеев — «Амангелді сарбаздары», «Амангелді Иманов портреті»
- В. Антошенко-Оленов — «Әліби Жангелдин портреті»
Ұлы Отан соғысы: ерлікке жігерлендіретін көркем образдар
Соғыс тақырыбындағы композициялық туындылар мен портреттер оқушының патриоттық сезіміне әсер етіп, ерлікке құрмет пен жауапкершілік ұстанымын күшейтеді. Тәрбие жұмысы мазмұнын, мысалы, мына туындылар толықтыра алады:
- В. Крылов — «Шахтерлерді майданға шығарып салу»
- Т. Әбуов — «Бәрі де майдан үшін»
- Н. Насадкин — «Қазақстандықтар панфиловшыларда қонақта»
- И. Исабаев — «Ленинградтық өренім»
- В. Чуйков — «Жамбылдың батасы»
- Ү. Әжиев — «Ленинград, 1941 жыл, декабрь»
Бұл туындылардағы ауыр күндер, ерлік көріністері мен халық бірлігі оқушының тарихи жадысын күшейтіп, ел қорғау мен еңбек дәстүріне құрметін қалыптастырады.
Ана образы: мәңгілік құндылықтарды танытатын тақырып
Әдебиет пен өнердің басқа салалары сияқты бейнелеу өнерінде де ана образы — мәңгілік тақырып. Мұндай шығармалар жас ұрпақтың бойында адамгершілік, мейірім, патриоттық және интернационалдық сезімдердің оянуына ықпал етеді.
Қорытынды ұстаным
Бейнелеу өнері туындыларын оқу мен тәрбие үдерісінде жүйелі қолдану — оқушының эстетикалық мәдениетін дамытатын, ұлттық құндылыққа құрметін арттыратын және азаматтық-патриоттық мінезін қалыптастыратын тиімді жол. Мұнда нәтижеге жеткізетін басты шарт — мақсатқа сай таңдау, жоспарлы дайындық және оқушыны белсенді талдауға тарту.