Жергілікті бюджет жобасын мәслихаттың тұрақты комиссияларында қарау
Қазақстан Республикасының “Бюджет кодексіне” қысқаша шолу
Бұл кодекс бюджеттік және бюджетаралық қатынастарды реттейді. Ол бюджет жүйесінің жұмыс істеу тәртібін, бюджет қаражатының қалыптасуы мен пайдаланылуының негізгі ережелері, қағидаттары және тетіктерін айқындайды.
Құқықтық негіз
Бюджет заңнамасы Конституцияға негізделеді және осы Кодекстен, сондай-ақ оны іске асыру үшін қабылданатын өзге нормативтік құқықтық актілерден тұрады.
Халықаралық шарттардың басымдығы
Егер Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шартта Кодекстен өзгеше ережелер белгіленсе, халықаралық шарттың нормалары қолданылады.
Қолданылу аясы
Бюджет заңдары ел аумағында толық қолданылады және барлық жеке және заңды тұлғаларға қатысты.
Уақытша қолданылатын актілер және күшін жою
Үкімет пен жергілікті атқарушы органдардың тиісінше республикалық және жергілікті бюджеттерден тиісті қаржы жылына ақша бөлу туралы актілері (қайтарымды негізде бөлуді көздейтін ережелерді қоспағанда) ағымдағы қаржы жылы аяқталғаннан кейін күшін жояды.
Өзгерістер мен толықтырулардың қолданысқа енгізілуі
Республикалық бюджет туралы заңға және жергілікті бюджет туралы мәслихат шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулар, сондай-ақ оларды іске асыру актілері тиісті қаржы жылының 1 қаңтарынан бастап қолданысқа енгізіледі.
Егер өзге заңнамалық актілерде бюджет заңнамасына қайшы нормалар көзделсе, басымдық Қазақстан Республикасы бюджет заңдарының ережелеріне беріледі.
Негізгі ұғымдар мен анықтамалар
Кодексте бюджеттік қатынастарды түсіндіруге қажет бірқатар ұғымдар нақтыланады. Төменде тәжірибеде жиі кездесетін негізгі анықтамалар жинақталып берілді.
Мемлекеттік бюджет
Өзара өтелетін операцияларды есепке алмағанда, республикалық және жергілікті бюджеттерді біріктіретін, талдамалы ақпарат ретінде пайдаланылатын және бекітуге жатпайтын жиынтық бюджет.
Жергілікті бюджет
Облыстық бюджет, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджеті, сондай-ақ ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджеті.
Инвестициялық ұсыныс
Инвестициялық жобаның мақсатын және оған жету тәсілдерін сипаттайтын, жобаны алдын ала іріктеуге мүмкіндік беретін тұжырымдама.
Кассалық алшақтық
Қаржы жылы ішінде шығыстар көлемінің бюджетке түсетін түсімдер мен бюджет қаражатының бос қалдықтары көлемінен асып түсуі.
Кірістерді бөлу нормативі
Кірістерді әртүрлі деңгейдегі бюджеттер арасында бөлудің пайыздық арақатынасы.
Трансферттер
Бюджетке және Ұлттық қорға, сондай-ақ бюджеттен (оның ішінде жеке және заңды тұлғаларға) жүзеге асырылатын өтеусіз әрі қайтарылмайтын төлемдер.
Бюджет түрлері және мәртебелері
- Бекітілген бюджет
- Тиісті қаржы жылына арналған, Парламент немесе тиісті мәслихат бекіткен бюджет.
- Нақтыланған бюджет
- Атқарылуы барысында Парламент немесе мәслихат қабылдаған өзгерістер мен толықтыруларды ескере отырып бекітілген бюджет.
- Түзетілген бюджет
- Парламентте немесе мәслихатта нақтыланбай, Үкімет пен жергілікті атқарушы органдар енгізген өзгерістер мен толықтыруларды ескере отырып бекітілген (немесе нақтыланған) бюджет.
Ұғымдарды қолдану қағидасы
Егер бюджеттік қатынастарға қатысты өзге заң салаларындағы ұғымдар мен анықтамалар бюджет заңнамасындағы анықтамалармен сәйкес келмесе, бюджет қатынастары үшін Кодексте берілген ұғымдар қолданылады. Ал осы Кодексте өзгеше көзделмеген жағдайда, басқа салалардан алынған ұғымдар сол салаларда қабылданған мағынасында пайдаланылады.
Бюджет құрылымы
Бюджеттің құрылымы бекіту кезінде де, бюджеттің атқарылуы туралы есептерді жасағанда да бірізді түрде қолданылады.
Кірістер
- Салықтық түсімдер
- Салықтық емес түсімдер
- Негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер
- Ресми трансферттер түсімдері
Шығыстар және теңгерім
- Шығындар және операциялық сальдо
- Таза бюджеттік кредит беру (кредиттер және оларды өтеу)
- Қаржы активтерімен операциялар бойынша сальдо (сатып алу/сату)
- Бюджет тапшылығы (немесе профициті) және оны қаржыландыру
- Қарыздар түсімі, қарыздарды өтеу, қалдықтардың қозғалысы
Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры
Ұлттық қорды пайдалану мен қалыптастыру тәртібі республикалық бюджет тұрақтылығы және ұзақ мерзімді мақсаттар тұрғысынан регламенттеледі.
Қаражатты пайдалану бағыттары
- Шикізат секторы түсімдерінің жоспарланған және нақты көлемі айырмасынан туындайтын республикалық бюджет шығынын өтеу
- Президент айқындайтын мақсаттарға арналған нысаналы трансферттер
- Қорды басқару және жыл сайынғы аудит шығыстарын жабу
Қалыптастыру көздері
- Шикізат секторы түсімдерінің бекітілген көлемнен асып түсуінен ресми трансферттер
- Кен өндіру/өңдеу салаларындағы мемлекеттік мүлікті жекешелендіруден түсімдер
- Бюджетте жоспарланған шикізат түсімдерінің 10%-ы мөлшеріндегі аударымдар
- Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер учаскелерін сатудан түсімдер
- Инвестициялық кірістер және заңмен тыйым салынбаған өзге түсімдер
Шектеулер мен қағидалар
- Қор жеке және заңды тұлғаларға кредит беруге пайдаланылмайды
- Міндеттемелерді орындауды қамтамасыз ету құралы ретінде қолданылмайды
- Орналастыру өтімділік, тәуекел және табыстылық теңгерімі қағидасымен жүргізіледі
Шикізат секторынан түсетін түсімдер құрамы
Шикізат секторы ұйымдарынан түсетін түсімдер — бюджетке келесі төлем түрлері бойынша түсетін түсімдердің жиынтығы:
- Корпорациялық табыс салығы
- Қосылған құн салығы
- Үстеме пайдаға салынатын салық
- Бонустар
- Роялти
- Келісімшарттар бойынша өнімді бөлу үлесі
Бұл түсімдердің болжамы әлеуметтік-экономикалық дамудың орта мерзімді жоспарында айқындалған әлемдік есеп айырысу бағалары ескеріле отырып жасалады.
Ұлттық қорды басқару жөніндегі кеңес
Бұл — Президент жанындағы консультациялық-кеңесші орган. Кеңес Ұлттық қорды тиімді пайдалану, оны қаржылық активтерге және материалдық емес активтерді қоспағанда өзге мүлікке орналастыру бойынша ұсыныстарды талдап әзірлейді.
Негізгі функциялары
- Қорды қалыптастыру мен пайдалану тиімділігін арттыру жөнінде ұсыныстар әзірлеу
- Пайдалану көлемі мен бағыттары бойынша ұсыныстарды қарау
- Рұқсат етілген активтер тізбесі бойынша ұсыныстарды талдап жасау
Құқықтық мәртебе
Кеңесті құру туралы шешім, оның құрамы және ережесі Қазақстан Республикасының Президенті арқылы бекітіледі. Активтерді есепке алу және қорды пайдалану тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайды.
Республикалық бюджетті қарау және бекіту тәртібі
Ұсыну мерзімі және қоса берілетін материалдар
Үкімет алдағы қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заң жобасын жоспарланып отырған жылдың алдындағы жылдың 1 қыркүйегінен кешіктірмей Парламентке енгізеді.
- Әлеуметтік-экономикалық дамудың орта мерзімді жоспары
- Алдағы үш жылға арналған орта мерзімді фискалдық саясат
- Республикалық бюджеттік бағдарламалар паспорттарының жобалары
- Түсімдер бойынша негіздемелер мен болжамдық есептер
- Мемлекеттік кепілдік берген борыш жай-күйі туралы деректер
- Негізгі шешімдерді ашып көрсететін түсіндірме жазба
Қарау, бекіту және уақытша жоспар
Республикалық бюджет Парламент Палаталарының бірлескен отырысында кемінде екі оқылымда қаралады және 1 желтоқсаннан кешіктірілмей бекітілуі тиіс.
Егер заң белгіленген мерзімде қабылданбаса, Президент алдағы қаржы жылының бірінші тоқсанына арналған республикалық қаржы жоспары туралы жарлық шығаруға құқылы. Бұл жоспар бюджет бекітілгенге дейін қолданылады және әдетте бюджет жобасының төрттен бір бөлігі көлемінде бекітіледі.
Бірінші тоқсанға арналған қаржы жоспары бекітілген жағдайда, сол жылға арналған республикалық бюджет 1 наурыздан кешіктірілмей қабылдануы қажет.
Республикалық бюджет туралы заң және бірінші тоқсанға арналған қаржы жоспары қосымшаларымен бірге бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланады.
Жергілікті бюджетті қарау және бекіту тәртібі
Жобаны енгізу мерзімдері
- Облыстық бюджет, республикалық маңызы бар қала мен астана бюджеті жобасы: 15 қазаннан кешіктірмей тиісті мәслихатқа енгізіледі.
- Аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджеті жобасы: жоспарланып отырған жылдың алдындағы жылдың қарашасынан кешіктірмей тиісті мәслихатқа енгізіледі.
Қоса берілетін құжаттар
- Әлеуметтік-экономикалық дамудың орта мерзімді жоспары
- Үш жылдық кезеңге арналған орта мерзімді фискалдық саясат
- Жергілікті бюджеттік бағдарламалар паспорттарының жобалары
- Түсімдер бойынша негіздемелер мен болжамдық есептер
- Негізгі шешімдерді түсіндіретін түсіндірме жазба
Бекіту мерзімдерінің байланысы
Облыстық бюджет, республикалық маңызы бар қала мен астана бюджеті Президент тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңға қол қойғаннан кейін екі аптадан кешіктірмей бекітіледі.
Аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджеті — облыстық бюджетті бекіту туралы шешімге қол қойылғаннан кейін екі аптадан кешіктірмей бекітілуі тиіс.
Мәслихат үлгермесе: бірінші тоқсанға арналған жоспар
Егер мәслихат белгіленген мерзімде жергілікті бюджет туралы шешім қабылдамаса, жергілікті атқарушы орган алдағы қаржы жылының бірінші тоқсанына арналған жергілікті қаржы жоспары туралы шешім шығаруға құқылы. Бұл құжат бюджет мәслихатпен бекітілгенге дейін қолданылады.
Бірінші тоқсанға арналған жергілікті қаржы жоспары әдетте жергілікті бюджет жобасының төрттен бір бөлігі көлемінде және 30 желтоқсаннан кешіктірмей бекітіледі. Мұндай жағдайда жергілікті бюджет 1 наурыздан кешіктірілмей қабылдануы тиіс.
Жинақталған деректерді ұсыну
Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың жергілікті атқарушы органдары аудандық (қалалық) мәслихаттар тиісті бюджеттерді бекіткеннен кейін бір апта ішінде орталық уәкілетті органдарға бекітілген жергілікті бюджеттердің негізінде жинақталған бюджеттерді, сондай-ақ жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын инвестициялық жобалар мен бағдарламалар тізбесін ұсынады.