МЕМЛЕКЕТТІК БИЛІКТІҢ ТҮСІНІГІ туралы қазақша реферат
Қоғам және мемлекет теориясы
Мемлекеттік билік түсінігі: мазмұны, негіздері және институттары
Мемлекеттің өзегін құрайтын саяси (мемлекеттік) биліктің табиғатын түсіну үшін биліктің қалай пайда болатынын, қандай теңсіздік түрлеріне сүйенетінін және қалайша тұрақты институтқа айналатынын жүйелі түрде қарастыру қажет.
Билік ұғымы
Билік — бір жеке тұлғаның немесе топтың шешім қабылдау құқығы мен мүмкіндігіне негізделетін, сол шешім өзге адамдар мен топтар үшін міндетті сипат алатын әлеуметтік қатынас. Басқаша айтқанда, бұл — басқару мен орындау арасындағы байланыс; кей жағдайларда ол бұйрық беру мен бағынудың қатаң нысанында көрініс табады.
Биліктің өзегі
Шешім қабылдау және сол шешімді орындауды талап ету мүмкіндігі.
Міндеттілік сипаты
Билік шешімі тек кеңес емес — ол белгілі бір ортада орындалуы тиіс талапқа айналады.
Теңсіздік және биліктің пайда болуы
Бір адамның екінші адамға бағынуы көбіне теңсіздікке тіреледі. Теңсіздіктің негізгі екі түрі бар: табиғи теңсіздік (физикалық, интеллектуалдық айырмашылықтар) және әлеуметтік теңсіздік (мәртебе, экономикалық жағдай, білім деңгейі және т.б.).
Табиғи теңсіздікке негізделген билік
Мұндай билік көбіне тұлғааралық сипатта болады: біз белгілі бір адамға бағына аламыз. Бірақ жаңа жағдайда ол адам өзінің үстемдігін бірден бекіте алмауы мүмкін; оның өкімін орындамау да ықтимал.
Әлеуметтік теңсіздікке негізделген билік
Бұл билік персоналдық нысанын жоғалтып, рөл мен мәртебеге тәуелді болады. Мысалы, қызметте бастықтың жеке қасиеті ұнасын-ұнамасын, оның өкімін орындау міндетке айналады.
Қоғамда билік әлеуметтік кеңістікте нақты қатысушылардан салыстырмалы түрде тәуелсіз жүзеге асуы мүмкін. Отағасы, діни қауымдастықтың рухани басшысы, мекеме жетекшісі, партия жетекшісі — әрқайсысы өз деңгейінде міндетті шешім қабылдауға айрықша құқыққа ие.
Институционализация: биліктің тұрақтылық шарты
Мұндай биліктің тұрақты болуының басты себебі — оның институционализациялануы. Әлеуметтік теңсіздікке сүйенген билік әлеуметтік институтқа айналғанда ғана ұзақ мерзімдік әрі жүйелі сипат алады.
Неліктен теңсіздік билікке автоматты түрде айналмайды?
Теңсіздік биліктің алғышарты болғанымен, ол өздігінен билік қатынасын тудырмайды. Мысалы, бір мекеменің директоры көрші зауыттың жұмысшыларына өкім бере алмайды.
Билік тек басқаруды және бағынуды айқындайтын нормалар мен ережелер бекітілгенде, әрі сол ережелер бұзылған жағдайда санкция қолдану мүмкіндігі болғанда қалыптасады.
Мемлекеттік биліктің ерекшелігі
Қоғамда биліктің айрықша түрі бар: оның шешімдері қоғамның барлық мүшелері үшін міндетті болады. Мұндай шешімдерге салық жинау тәртібі, меншік құқығын реттеу, даулар мен келіспеушіліктерді қарау және шешу ережелері жатады. Осы билік түрі — мемлекеттік билік.
Мемлекеттік биліктің әлеуметтік негізі: саяси теңсіздік
Мемлекеттік биліктің негізінде әлеуметтік теңсіздіктің ерекше түрі — саяси теңсіздік жатыр. Ол саяси мәртебелердің теңсіздігі ретінде көрінеді: жауапкершілігі жоғары шешім қабылдау құқығы белгілі бір лауазымдар мен мәртебелер арқылы беріледі (мысалы, Үкімет мүшесі, Парламент депутаты).
Мәртебеге жетуге әсер ететін факторлар
- Білім деңгейі
- Саяси ұйымдардың қолдауы
- БАҚ-қа қол жеткізу мүмкіндігі
Қоғам не үшін басқару орталығына мұқтаж?
Қоғам өмірін үйлестіру үшін басқарудың «орталығы» қажет, сондай-ақ жеке және топтық мүдделердің өзімшілдігін еңсеретін тетік керек. Сондықтан қоғам тарихын саяси теңсіздікті толық жою тарихы деп емес, қоғамды ұйымдастырудың тиімді әдістерін іздеу және қалыптастыру тарихы деп түсіндіруге болады.
Нормалардың сақталуы және саяси әлеуметтену
Саяси (мемлекеттік) билік қатынастарын реттейтін нормалардың сақталуы саяси әлеуметтену арқылы қамтамасыз етіледі: адам бала кезінен нормалармен танысып, оларды орындауды үйренеді, уақыт өте келе бұл дағды күнделікті іс-әрекетке айналады.
Ескертпе: Мәтіндегі дереккөзге сілтеме сақталды (Чиркин В.Е., 1995).
Мемлекеттік билік: пайда болуы, органдар және мемлекеттік механизм
Мемлекеттік биліктің қалыптасуы мен институционализациялануы мемлекеттің пайда болуы және дамуымен қатар жүреді. Себебі саяси шешімдерді қабылдаудың айрықша құқығы мемлекеттік органдарға тиесілі, ал мемлекеттік билік — құқық шығарудың және құқықпен бекітудің түпкі нүктесі.
Мемлекеттік билік органдары деген не?
Мемлекеттік билік органдары — мемлекеттік-биліктік өкілеттіктерге ие, өз құзыреті шегінде мемлекеттің міндеттері мен қызметтерін жүзеге асыратын, әрі бұл үшін қажетті материалдық ресурстарға сүйенетін мемлекеттік қызметкерлерден құралған ұйымдасқан құрылымдар.
Легитимділік қайнар көзіне қарай органдардың жіктелуі
1) Тікелей бекітілетін органдар: Конституциямен, республикалық заңдармен және (тиісті деңгейде) субъектілердің жарғыларымен мемлекеттің міндеттері мен қызметін тікелей орындау үшін бекітілетін органдар (мысалы, Үкімет, Парламент, сот органдары).
2) Қамтамасыз етуші органдар: Жоғарыда аталған органдардың өкілеттіктерін орындауды қамтамасыз ету үшін құрылатын құрылымдар (мысалы, Президент әкімшілігі және т.б.).
Мемлекеттік механизм және мемлекеттік аппарат
Мемлекеттік билік органдары мемлекеттің механизмін құрайды. «Мемлекеттік механизм» ұғымы «мемлекеттік аппарат» категориясымен тығыз байланысты және оны екі мағынада түсіндіруге болады.
Кең мағына
Мемлекеттік аппарат — барлық мемлекеттік органдардың жиынтығы; бұл анықтама мемлекеттік механизм түсінігімен сәйкес келеді.
Тар мағына
Мемлекеттік аппарат — мемлекеттік басқару аппараты, яғни басқару қызметін атқаратын әкімшілік құрылым.
Осылайша, мемлекет механизмі (аппараты) — Қазақстан Республикасының Конституциясында және өзге де заңдарда бекітілген, тепе-теңдік пен тежемелік қағидасына негізделген мемлекеттік органдар жүйесі. Мемлекеттік билік органдарын талдағанда, мемлекеттік механизмді қатар қарастыру — мазмұнды түсіндірудің міндетті шарты.
Қысқа түйін
- Билік — міндетті шешім қабылдау мүмкіндігі бар әлеуметтік қатынас.
- Теңсіздік биліктің алғышарты, бірақ нормалар мен санкцияларсыз билікке айналмайды.
- Мемлекеттік билік — қоғамның барлығына міндетті шешімдер шығаратын билік.
- Мемлекеттік органдар жүйесі мемлекеттік механизм (аппарат) ретінде әрекет етеді.