Қазақша рефераттар

Өшіретін тежелу

Қозу мен тежелу — жүйке жүйесіндегі бірыңғай құбылыстың екі жағы. Осы екеуінің тепе-тең арақатынасы жануарлар мен адамның сыртқы ортаның өзгермелі түрткілеріне бейімделу нәтижесін анықтайды.

Орталық жүйке жүйесіндегі тежелуді алғаш дәлелдеп сипаттаған орыс ғалымы И.М. Сеченов (1862). Ол орталық тежелуді арнайы тежеуші жүйелердің бірлестігі ретінде қарастырды. Ч. Шеррингтон (1906) қарсылас бұлшықеттердің үйлесімді жұмысы индукциялық (кезеліс) тежелумен байланысты екенін көрсетті. А.А. Ухтомский (1923) жүйке орталықтарында доминанта қалыптасқанда, сонымен қатар «жегілген тежелу» туатынын анықтады. Ал И.П. Павлов жүргізген іргелі тәжірибелер шартты рефлекстегі тежелудің түрлері мен негізгі тетіктерін дәлелдеді.

Тежелудің негізгі түрлері

Тежелу екі үлкен топқа бөлінеді: сыртқы (шартсыз) және ішкі (шартты).

Сыртқы (шартсыз) тежелу

Жүйке жүйесінің туа біткен қасиеті. Бөтен, жаңа түрткілердің теріс индукциясы салдарынан мінез-құлық әрекеті кенеттен әлсірейді немесе уақытша басылып қалады.

Ішкі (шартты) тежелу

Жүйкенің жүре қалыптасатын қасиеті. Ол шартты рефлекс сияқты тәжірибе мен үйренудің нәтижесінде құрылады.

Сыртқы (шартсыз) тежелудің көріністері

Жаңа тітіркендіргіш және бағдарлау рефлексі

Кез келген жаңа тітіркендіргіш бағдарлау рефлексін туғызады. Егер бұл тітіркендіргіш бірнеше рет қайталанса, бағдарлау әсерленісі біртіндеп бәсеңдейді де, оның шартты рефлексті тежеу ықпалы әлсірейді. Мұндай бөгде тітіркендіргіштің тежегіш әсерін И.П. Павлов өшетін тежелу деп атаған.

Күшті әсер және «шұғыл» тежелу

Қатты ауыртатын немесе тым әсерлі тітіркендіргіш шартты рефлексті бірден тежей алады. Сол сияқты ішкі ағзалардан шығатын сигналдар да ықпал етеді: кейбір мүшелердің қабынуы, қуықтың шамадан тыс толуы, құсу, жыныстық қозу сияқты жағдайлар шартты тағамдық рефлексті басып тастауы мүмкін.

Бұл тежеулердің ортақ белгісі — олар белгілі бір шартты рефлекс үшін бөтен сыртқы немесе ішкі тітіркенулердің әсерінен пайда болады. Сондықтан олар сыртқы тежелу ретінде қарастырылады.

Шектен тыс тежелу (қорғаныш мәні)

Шартты рефлекстің шамасы тітіркендіргіштің қарқынына (күш заңына) тікелей тәуелді. Алайда шартты тітіркендіргіш күші шектен тыс артса, кері нәтиже беріп, шартты рефлекстің әлсіреуіне немесе тежелуіне әкеледі. Мұны шектен тыс тежелу дейді.

  • Сақшылық (қорғаныш) маңызы: жүйкені шамадан тыс күшті немесе ұзақ тітіркендірудің әлсірететін әсерінен қорғайды.
  • Клиникада күшті әсерден мелшиіп қатып қалу (ступор) жиі кездеседі; бұл тежелу жүйкені уақытша «демалтып», қозғыштық пен жұмысқа қабілеттіліктің қалпына келуіне жағдай жасайды.
  • Жүйкесі әлсіреген жануарларда шектен тыс тежелу кейде әлсіздеу шартты тітіркендіргіштің өзінен-ақ туындауы мүмкін.

Сыртқы тежелу мен шектен тыс тежелу жүйке жүйесінің туа біткен қасиеттеріне негізделгендіктен, екеуі де шартсыз тежелуге жатады.

Ішкі (шартты) тежелудің ерекшеліктері

Шартты тежелу — жүйкенің жүре иемденетін қасиеті; ол шартты рефлекс сияқты қалыптасады және арнайы үйретуді қажет етеді.

  • Нығайтылмаған жағдайда қалыптасады: тітіркендіру шартсыз тітіркендіргішпен бекітілмесе, тежелу дамиды.
  • Жаттықтыруға болады: қайталау арқылы, әсіресе жас кезде, тежелуді қалыптастыру жеңілдейді.
  • Даралық қасиетке тәуелді: қызба адамдарда шартты тежелу байсалды адамдарға қарағанда қиын әрі баяу қалыптасады.
  • Нығайтудың күшіне байланысты: шартсыз рефлекспен бекіту қаншалықты қуатты болса, тежелудің қалыптасуы да соған сай өзгереді.
  • Рефлекстің беріктігі маңызды: тұрақты, мызғымайтын шартты рефлекстер тежелуге жаңа қалыптасқандарға қарағанда көнбіс емес.
  • Өзара ықпалдасу: әртүрлі тежелулер бір-бірін күшейте алады.

Ішкі тежелудің негізгі түрлері: өшіретін, ажырататын, шартты тежейтін және кешіктіретін тежелу. Төменде өшіретін тежелуге тоқталамыз.

Өшіретін тежелу

Егер шартты тітіркендіргіштің шартсыз тітіркендіргішпен ұштасуы тоқтатылса, бұрын қалыптасқан тұрақты шартты рефлекс біртіндеп әлсірейді. Кейін сигнал бірнеше рет нығайтылмаса, ол тіпті жойылуы мүмкін.

Қалыптасу жылдамдығына әсер ететін факторлар

  • Рефлекстің беріктігі: берік байланыстар баяу өшеді.
  • Нығайтушы рефлекстің күші: мысалы, аштық күйінде тағамдық шартты рефлекс ұзақ сақталады.
  • Нығайтылмаудың жиілігі мен ұзақтығы: жедел жағдайда тежелу минуттар мен сағаттар ішінде байқалса, созылмалы түрде нығайтылмау бірнеше күнге созылғанда ғана тұрақтырақ қалыптасады.

Тағамдық шартты рефлекстер, әдетте, сақтаныс рефлекстеріне қарағанда жылдамырақ өшеді. Өшіретін тежелуді машықтану арқылы тездетуге болады, ал оның қалыптасуы ми қыртысының даралық ерекшеліктеріне де тәуелді.

Тежелуден босау және екінші қайтара өшу

Кейін шартты тітіркендіргіш қайтадан қолданылса, өшкен шартты рефлекс қайта қалпына келуі мүмкін. Бұл құбылыс тежелуден босау деп аталады.

Егер өшіретін тежелу әрі қарай нығайтылса, өшкен рефлекспен қатар оған ұқсас, біркелкі шартты рефлекстер де жойылуы ықтимал. Мұны екінші қайтара өшу дейді.

Биологиялық маңызы

Өшіретін тежелудің негізгі маңызы — бейімділік құндылығы төмендеген, қажетсіз болып қалған шартты байланыстарды әлсіретіп, жою. Соның нәтижесінде организм тіршіліктің жаңа жағдайларына тиімді икемделудің жаңа тәсілдерін қалыптастырады.