Саяси фактор
1960–1963 жылдардағы Ирандағы саяси ахуал
1960 жылы Иран экономикалық дағдарысқа ұшырады. Мұхаммед Реза Пехлевидің басқару стиліне қатысты күмән күшейіп, оның саяси легитимділігіне ішкі де, сыртқы да қысым артты. АҚШ шах режимінің тұрақтылығына алаңдай бастады, ал Кеңес Одағы шахпен ашық текетіреске қарай бет алды.
Биліктегі ауыс-түйіс
- Мәжіліс мерзімі аяқталмай таратылып, премьер-министр Манаучерх Иқбал қызметінен босатылды.
- Оның орнына Жафар Имами келді.
- Жер реформасын күн тәртібіне шығарған саясаткерлер Әли Әмини төңірегіне топтасты.
Оқиғалардың өрбуі шахты премьер-министрлікке Әли Әминиді тағайындауға мәжбүр етті. Оның АҚШ қолдауына ие болуы сарайдың өз ішінде де мазасыздық туғызды. Әмини ұсынған жер реформасы жерді диқандарға бөліп беруді көздеді. Алайда шах тарапынан, консерваторлардан, ұлттық қозғалыс күштерінен және сыртқы саяси қысымдардан кейін ол 14 айдан соң отставкаға кетті (1962 жылғы 18 шілде). Оның орнына Әсатолла Әләм тағайындалды.
1962 жылғы сайлау реформасы және діни қарсылық
1962 жылғы 8 қазанда Әсатолла Әләм уалаяттар қоғамына қатысты заң жобасын бекітті. Жобада сайлаушылар мен сайланушылардың құқықтарын шектеуде ислам шарттары шешуші фактор болмауы тиіс екені көрсетілді. Соның ішінде әйелдердің дауыс беру құқығы да қарастырылды.
Негізгі түйін
Бұл бастама Имам Хомейни және өзге де дін ғұламалары тарапынан қатты қарсылыққа ұшырап, жобалар толық іске аспай қалды. Дегенмен шах реформаларды референдум арқылы өткізуге шешім қабылдады.
1963 жылғы 26 қаңтар референдумы: «Ақ революцияның» алты бағыты
- 1 Жер реформасы.
- 2 Ормандар мен жайлауларды мемлекеттік қорға алу.
- 3 Мемлекеттік зауыттарды акционерлік компанияларға айналдыру (жер реформасын қаржылай қолдау мақсатында).
- 4 Жұмысшыларды зауыт акцияларына ортақтастыру.
- 5 Сайлау туралы заңды реформалау және жаппай сайлауға қатысу (әйелдердің қатысуын қоса алғанда).
- 6 «Білім әскерін» құру: азаматтардың бір бөлігі әскери міндетін ауылдарда оқыту арқылы өтеуі.
Қарсылықтарға қарамастан референдум өтті. Ақпарат құралдарының мәліметіне сәйкес, 5 600 000 адам «қолдаймын» деп дауыс берген. Діни топтар бұл күндерді халықаралық аза күні ретінде жариялап, наразылық күшейді.
Қақтығысқа ұласқан кезең
Наразылық салдарынан 22 наурызда Феизие медресесіне шабуыл жасалды. Ашура күніне тұспа-тұс келген уақытта шах саясатына қарсы сөз сөйлеген Имам Хомейни тұтқындалды. Келесі күндері Құмда, одан кейін Тегеранда жаппай шерулер өтті. Ресми деректер қаза болғандар санын жүздеген деп көрсеткенімен, бейресми бағалаулар әлдеқайда жоғары болғанын айтады.
1963–1979: Қудалау, саяси символика және жүйелік дағдарыс
Имам Хомейнидің қудалануы
1963 жылғы толқулардан кейін билік жоғарғы оппозициялық үндерді тұншықтыруға кірісті. Премьер-министр қызметінде кадрлық өзгерістер болды: кейбір деректерде Әсатолла Әләмнің орнына АҚШ пен Британияның қолдауына ие болған Хасанәли Мансурдың келуі осы кезеңнің басты сипаты ретінде айтылады. Имам Хомейни 1964 жылы тұтқындалып, Түркияға жер аударылды. Кейін қысым нәтижесінде оған Ирактағы Нәжәф қаласында тұруға рұқсат берілді.
1965 жылғы 22 қаңтарда премьер-министр Мансурға қастандық жасалып, одан кейін билікке Амир Аббас Хувейда келді деген дерек кездеседі.
Патшалық мерейтойлар және легитимация
1960–1970 жылдары патшалық жүйе өз тұрақтылығын мерейтойлар арқылы көрсетуге ұмтылды: таққа отырудың жылдықтары, тәж кию рәсімі, «2500 жылдық» мереке сияқты ауқымды шаралар өте үлкен шығынмен ұйымдастырылды. Бұл, бір жағынан, саяси символика болса, екінші жағынан қоғамдағы теңсіздік фонында сынның күшеюіне әсер етті.
Күнтізбе реформасы: хижриден «шаханшахи» жыл санауына
1976 жылы Мұхаммед Реза мемлекет жылнамасын хижри жүйеден «шаханшахи» (патшалық) жыл санауына ауыстырды. Бұл қадамды қоғамның бір бөлігі исламдық бірегейліктен алыстау ретінде қабылдады. Билік мұны ұлттық мәдени мұраны жаңғырту деп түсіндіргенімен, реформа идеологиялық шиеленісті жұмсарта алмады.
1978–1979: Ислам төңкерісіне алып келген оқиғалар тізбегі
Негізгі хронология
- 1978, 7 қаңтар: Имамның үлкен ұлы Мұстафаның қайтыс болуына байланысты көңіл айту рәсімдері өткен кезеңде «Иттилоат» газетінде Хомейнидің ар-намысына тиетін мақала жарияланып, наразылық өршіді.
- 9 қаңтар: Құм қаласында ірі шеру өтті; қаза болғандар туралы ресми мәлімет аз көрсетілді.
- 18 ақпан: Құрбандардың «қырқы» қарсаңында толқулар күшейіп, Тебризде қақтығыс орын алды; қаза саны туралы деректер әрқилы.
- Наурыз–маусым: Бірнеше қаланы қамтыған шерулер, жұмысшылардың ереуілдері және құрбандардың қырқына байланысты жиындар тізбегі жалғасты.
- 19 тамыз: Абадандағы «Рекс» кинотеатры өртеніп, жүздеген адам қаза тапты (жиі 400 адам деп айтылады).
- 8 қыркүйек: Тегеран мен өзге қалаларда әскери тәртіп енгізіліп, саяси дағдарыс тереңдеді.
- 1979, 16 қаңтар: Шах Ираннан кетуге мәжбүр болды.
- 1 ақпан: Имам Хомейни елге оралды, уақытша үкіметті құру міндеті қойылды.
- 11 ақпан: Көтеріліс шегіне жетіп, кешкі уақытта радиодан патшалық режимнің құлағаны жарияланды.
Нәтижесі
Кейін референдум өткізіліп, 1979 жылғы 1 сәуірде Иран Ислам Республикасы жарияланды. 1979 жылғы желтоқсанда жаңа Конституция қабылданып, жоғарғы саяси-діни биліктің дінбасылар институтымен байланысы күшейді. Азаматтық басқару құрылымында президент, мәжіліс және үкімет институттары айқындалды.
Төңкерістің негізгі себептері мен факторлары
1) Экономикалық фактор
Мұнай бағасының өсуі ел кірісін арттырғанымен, табыстың әділетсіз бөлінуі әлеуметтік наразылықты күшейтті. Кей деректерде мұнай табысының басым бөлігі халықтың аз ғана тобының қолына шоғырланғаны айтылады. Халықтың көпшілігі тұрмыстық тапшылық көріп, әлеуметтік жағдай төмендей түсті. Сонымен қатар сырт елдерге ірі қарыз беру немесе шетелдік компанияларды қаржыландыру секілді шешімдер қоғамда әділетсіздік сезімін тереңдетті.
2) Әскери фактор
Әскер мен күштік құрылымдар ішкі тұрақтылықты қамтамасыз етудің орнына көбіне режимнің мүддесін қорғау құралы ретінде қабылданды. Қару-жараққа қомақты қаржы бөлінуі, саяси қарсыластарды басу тәжірибесі және қауіпсіздік аппараттарының (соның ішінде САВАК) ықпалы қоғамдағы қорқыныш пен қарсылықты қатар күшейтті.
3) Қоғамдық фактор
Қалалану үдерісі, әлеуметтік қабаттардың ұлғаюы, студенттер мен жұмысшылар қозғалысының белсенділігі саяси талаптарды күшейтті. Әкімшілік топ пен қоғам арасындағы сенім дағдарысы кеңейіп, наразылық елдің әр аймағына тарады.
4) Саяси фактор
Саяси институттардың әлсіздігі, сыртқы ықпалдың жоғары болуы, биліктің жабық сипаты және оппозицияны шектеу қоғамдағы заңды саяси арналарды тарылтты. Соның салдарынан наразылық көбіне көшелік мобилизацияға айналды.
5) Мәдени-идеологиялық және діни фактор
Иран қоғамында ислам дінінің тарихи орны ерекше болды. Ұлттық дәстүр мен діни құндылықтар қоғамдық біріктіруші күшке айналып, саяси мобилизацияның маңызды өзегін қалыптастырды. 1978–1979 жылдары Имам Хомейни төңкерістің символдық әрі ұйымдастырушылық жетекшісі ретінде алға шықты. Оның идеялары монархиялық басқарудың легитимділігіне күмән келтіріп, «исламдық басқару» тұжырымдамасын қоғамдық-саяси талқылаудың орталығына шығарды.
Имам Хомейнидің еңбектерінде монархиялық биліктің мәні сыналып, «шынайы үстемдік тек Аллаға тән» деген идея өзек ретінде айтылады. Бұл тұжырым төңкеріс идеологиясының діни-этикалық тірегіне айналды.
Қазақстан тәуелсіздігі және Иранмен байланыс туралы ескертпе
Кейінгі кезеңде Қазақстан тәуелсіздігін алған соң Иран Ислам Республикасы оны алғашқылардың бірі болып ресми таныған мемлекеттердің қатарында аталады. Одан кейін саяси, мәдени және экономикалық байланыстарды орнықтыру бағытындағы жұмыстар жүргізілді. Сонымен бірге бұл мәтінде қазіргі ұрпақ үшін Шығыс мәдениеті, саясаттану, дінтану және ислам тарихы бойынша жүйелі білімнің маңызы ерекше екені атап өтіледі.