Жерді рекультивациялау

Кіріспе

Қоғамдық өндірістің тиімділігін арттыру және халықтың тұрмыс деңгейін жақсарту еңбек, материалдық және табиғи қорларды тиімді пайдаланумен тікелей байланысты. Қазіргі кезде де, болашақта да экономиканың даму қарқынын тұрақты ұлғайту үшін өндіріс ресурстарының барлық түрін кешенді әрі үнемді қолдану қажет.

Бұл міндет ең алдымен табиғи ортаның қалыпты жағдайын сақтаумен және табиғат ресурстарын ұқыпты пайдаланумен сабақтас. Табиғат — өндіріс қорларының көзі әрі өндірісті орналастыру ортасы. Өндіріс көлемі артқан сайын табиғат байлығын тұтыну да өседі, ал қалпына келмейтін ресурстар қорының азаюы немесе сапасының төмендеуі қоғам шығындарын көбейтіп, өндіріс тиімділігіне кері әсер етеді.

Табиғатты қорғау мен тиімді пайдалануды басқару, жоспарлау, экономикалық ынталандыру тетіктерін жасау, сондай-ақ табиғи ортаны қорғауға жұмсалған шығындардың тиімділігін бағалау — экономика ғылымының тікелей міндеттері. Табиғат пен қоғам дамуының заңдылықтарын ескере отырып, олардың үйлесімділігін арттыру ғана ұзақ мерзімді нәтижеге жеткізеді.

1.1. Аграрлық секторда топырақ ресурстарының маңызы

Литосфера (грекше lithos — «тас», sphaira — «шар») — қалыңдығы шамамен 30–80 км болатын Жер шарының сыртқы қатты қабығы. Тірі организмдер литосферада шамамен 3 км-ге дейінгі тереңдікте тіршілік ете алады.

Жер бетінде Күн энергиясы заттардың екі айналымын қалыптастырады: үлкен (геологиялық) айналым және кіші (биологиялық) айналым. Бұл екі үдеріс бір-бірімен тығыз байланысты. Топырақ табиғи ландшафттар мен экожүйелерде айрықша рөл атқарады және оны дербес экожүйе ретінде қарастыруға болады.

Ғылыми көзқарастар

В. В. Докучаев топырақты өз заңдылықтары бар, өзін-өзі реттей алатын табиғи-тарихи дене ретінде қарастырып, оның тау жыныстары, климат және өсімдік жамылғысымен тығыз байланысын атап өткен.

М. В. Ломоносов топырақ түзілуін өсімдіктер мен тау жыныстары арасындағы ұзақ өзара әрекет ретінде сипаттап, бұл үдеріс барысында құнарлылық қалыптасатынын көрсеткен.

Топырақ ресурстары — жер бетіндегі тіршілік үшін ең маңызды алғышарттардың бірі. Топырақ биосфераның құрамдас бөлігі ретінде адам, жануарлар және өсімдіктер үшін биохимиялық орта қызметін атқарады. Ол энергия сыйымдылығы жоғары жүйе ретінде топырақ биотасы мен адам әрекетінің тікелей және жанама әсерлерін белгілі бір тепе-теңдікте ұстайтын өзін-өзі тазарту механизмдерінің маңызды резерві бола алады.

Топырақ деген не?

Топырақ — жылу, су, ауа, өсімдіктер, жануарлар және микроорганизмдердің бірлескен әсерінен қалыптасқан Жердің беткі құнарлы қабаты. Топырақ түзуші факторларға рельеф пен адамның шаруашылық іс-әрекеті де жатады.

Құнарлылық ұғымы

Топырақ құнарлылығы — өсімдіктерді қажетті қоректік элементтермен, сумен және ауамен қамтамасыз ету қабілеті. Ол топырақ түзілуі барысында және адам ықпалы нәтижесінде қалыптасады.

Негізгі тезистер

Топырақ — азық-түлік, мал азығы, талшық және бірқатар құрылыс материалдарының табиғи көзі.
Топырақ элементтерді жинақтап, шайылудан сақтайды және зат алмасуы бар тұрақты динамикалық жүйе ретінде табиғи күйзелістерге белгілі дәрежеде төтеп береді.
Ұзақ мерзімді антропогендік әсерлерге (жырту, шамадан тыс жайылым, ауыр техника) топырақ өте сезімтал.
Топырақ — қозғалмайтын орта, сондықтан ластаушылар онда жиналып, ұзақ сақталуы мүмкін.

К. Маркс «еңбек — байлықтың әкесі болса, топырақ — анасы» деп бағалаған. Бүгінгі ғылым топырақтың орнын толық алмастыратын жасанды материалды әлі таба алған жоқ: топырақсыз өсіру әдістері оның барлық экологиялық және өндірістік қызметін толық қайталай алмайды. Сондықтан топырақтың өздігінен қалпына келуіне мүмкіндік беріп, оны сақтау — қоғам үшін стратегиялық міндет.

1.2. Экономика жағдайында жел және су эрозиялары

Топырақ үнемі қалыптасу, даму және өзгеру үстіндегі күрделі жүйе. Онда үздіксіз түзілу және бұзылу процестері қатар жүреді. Су, жел және антропогендік факторлардың әсерінен топырақ қабаттарының бұзылуы, беткі құнарлы қабаттың сумен шайылуы немесе желмен ұшуы эрозия деп аталады (лат. erodere — «бұзу»).

Неге эрозия қауіпті?

Ең құнарлы қабаттың табиғи жолмен қалыптасуы өте баяу: топырақ түзілу жылдамдығы шамамен 100 жылда 0,5–2,0 см болса, қалыңдығы 18 см болатын құнарлы қабатты қалыптастыруға 1400–7000 жыл қажет болуы мүмкін. Ал ол қабат кейде 20–30 жылда, тіпті бір ғана нөсер жаңбыр немесе шаңды дауыл нәтижесінде жойылып кетеді.

Эрозияның негізгі түрлері

Жазықтық эрозия — беткейлердегі топырақтың жаңбыр және еріген қар суларымен шайылуы.
Сызықтық эрозия — жыралар мен жылғалар түзілетін терең шайылу.
Дефляция (жел эрозиясы) — құрғақ ұсақ бөлшектердің желмен ұшуы.
Ирригациялық эрозия — суару кезінде артық су топырақ бетімен ағып, қарашірікті шайып әкетуі.
Өндірістік (техногендік) эрозия — карьер, құрылыс, жол, құбыр тарту жұмыстарымен байланысты бұзылу.
Жайылымдық эрозия — шамадан тыс мал жаю салдарынан өсімдік жамылғысының тозуы.

Қалыпты және жылдам эрозия

Қалыпты (геологиялық) эрозия орманды және шөптесін жамылғысы бар аумақтарда баяу жүреді; топырақ түзілу процестері бұзылған қабатты белгілі бір деңгейде өтей алады.

Жылдам (антропогендік) эрозия табиғи өсімдіктер сиреген, жер дұрыс пайдаланылмаған аумақтарда тез дамиды.

Экономикалық және экологиялық салдар

Эрозия ауылшаруашылық дақылдарының өнімін шамамен 20–40% төмендетуі мүмкін.
Жыралар мен сайлар топырақ өңдеуді қиындатып, техника өнімділігін төмендетеді.
Биогеоценоздардағы тіршілік ортасы бұзылып, табиғи тепе-теңдік әлсірейді.
Ауыр ауылшаруашылық техникасы топырақты тығыздап, құрылымын бұзады және биологиялық белсенділігін төмендетеді.

Эрозияның алдын алуда тиімді бағыттардың бірі — топырақты минималды өңдеу және техниканы пайдалануда топырақтың қалпына келу қабілетін ескеру. Машиналардың өнімділігін олардың жұмыс ауқымын оңтайландыру арқылы арттыру да топыраққа түсетін қысымды азайтады.

Деректер мен мысалдар

Мамандар есептеуі бойынша, әлемде әр минут сайын шамамен 44 га жер ауылшаруашылық айналымынан шығып отырады. Эрозия әсері күн сайын мыңдаған гектар жердің тозуына әкеледі.

Эрозияға қатты ұшыраған аймақтардың қатарында АҚШ, Жерорта теңізі жағалауы елдері, Солтүстік Африка, Австралия, Үндістан және Қытайдың бірқатар өңірлері аталады.

1.3. Жерді рекультивациялау

Адамның шаруашылық әрекеті нәтижесінде өсімдік жамылғысы жойылған, гидрологиялық режимі мен рельефі өзгерген, топырақ қабаты бұзылған немесе ластанған аумақтар бұзылған жерлер деп аталады. Мұндай өзгерістер жолдар мен құбыр желілерін салу, құрылыс жұмыстары, пайдалы қазбаларды өндіру сияқты қызмет түрлерімен күшейе түседі.

Әсіресе пайдалы қазбаларды ашық әдіспен өндіру ауыл шаруашылығына жарамды жерлерге елеулі зиян келтіреді: тереңдігі 400–500 м-ге дейін жететін шұңқырлар (карьерлер) пайда болуы мүмкін.

Рекультивация дегеніміз не?

Бұзылған жерлерді қайта қалпына келтіру процестері рекультивация деп аталады. Оның мақсаты — жерді ауыл және орман шаруашылығы сияқты пайдалы айналымға қайта қосу.

1) Тау-техникалық кезең

Территорияны жоспарлау, үйінділерді тұрақтандыру, рельефті реттеу, дренаж және қауіпсіздік талаптарын орындау арқылы аумақты биологиялық қалпына келтіруге дайындау.

2) Биологиялық кезең

Топырақ құнарлылығын қалпына келтіруге бағытталған шаралар: құнарлы қабатты төсеу, тыңайтқыш енгізу, шөптесін немесе дақыл егу, ормандандыру, агротехникалық күтім.

Рекультивация — күрделі мәселе; ол бұзылған аумақтың нақты экологиялық жағдайына тәуелді. Жұмысты жоспарлау үшін грунт пен топырақтың физика-химиялық қасиеттерін, гидрологиялық режимді және рельеф ерекшеліктерін жақсы білу қажет. Топырақ жабынын бұзатын жұмыстар кезінде құнарлы қарашірік қабатын алдын ала алып, кейін қайта төсеу ережелерін қатаң сақтау маңызды.

Мұнай-газ жұмыстарындағы ерекше тәуекел

Геологиялық барлау және өндіру кезінде жердің едәуір бөлігі уақытша болса да ауыл шаруашылығы айналымынан шығып қалады. Норматив бойынша бір бұрғылау ұңғымасына шамамен 2,2 га жер бөлінгенімен, практикада одан да көп аумақ зардап шегуі мүмкін.

Сондықтан мұнай-газ кен орындарын игеру алдында топырақтың беткі құнарлы қабатын алып, кейін қайта орнына келтіру — жерді қорғаудың негізгі талаптарының бірі.

Қорытынды

Табиғат байлығын тиімді пайдалану және табиғи ортаны қорғау білікті инженерлер мен экономистерді даярлаумен де тығыз байланысты. Қазіргі өндіріс басшылары мен ұйымдастырушылары табиғи ресурстарды игеру экономикасын, соның ішінде табиғатты пайдалану мен қорғаудың экономикалық тетіктерін терең меңгеруі тиіс.

Табиғи ресурстар сапасының төмендеуі өндіріс шығындарын арттырып, тиімділікті әлсіретеді. Бұл ықпалды ғылыми-техникалық жетістіктердің өзі толық өтей бермейді. Сондықтан табиғатты қорғау, оны басқару және үнемді пайдалану — бүгін де, ертең де өзектілігін жоғалтпайтын міндет.

Қолданылған әдебиеттер

1. Әкімбеков С., Баймұхаметова А. С., Жанайдаров А. У. «Экономикалық теория». Астана, 2002. — 464 бет.
2. Есекин Б. Прогресс Казахстана в достижении целей Повестки дня XXI века. Экология и устойчивое развитие, 2001.
3. Қожаниязов Т. Қ., Қожаниязова Ж. Т. «Қазіргі экономика». Тараз, 2001.
4. Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. «Табиғат қорғау». Алматы, 1990. — 412 бет.
5. Мұқауұлы С., Үпішев Е. «Табиғат пайдалану экономикасы». Алматы, 1999. — 270 бет.

Zharar.kz