Бухгалтерлік есептің типтік шоттар жоспары
Өнімнің өзіндік құны мен калькуляциялаудың мәні
Бұл жұмысты қорытындылай келе, өнім өндіруге жұмсалған жалпы шығын деңгейін талдау, мұнай өндіруші кәсіпорында өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау, сондай-ақ тікелей материалдық және еңбек шығындарының деңгейін бағалау арқылы кәсіпорынның өндірістік шығындарын есептеу әдістері қарастырылды.
Нарықтық қатынастар жағдайындағы түсінік
Нарықтық қатынастарға толық енген жағдайда өзіндік құн құрамына арендалық төлем, капиталға пайыз және кәсіпкерлік пайданың ең төменгі деңгейі енуі тиіс. Мұндай жағдайда өзіндік құн экономикалық шығындар ретінде қарастырылады (маркетингтік теорияда — құн ұғымына жақын).
Кәсіпкер кепілді табысқа қол жеткізу үшін тек бухгалтерлік өзіндік құнды емес, дәл осы экономикалық шығындарды есептеуі қажет.
Өндіріс шығындарын есептеудің рөлі және басқарудағы маңызы
Нарықтық экономика жағдайында өндіріс шығындарын, жұмыстар мен қызметтердің өзіндік құнын және кәсіпорын қызметінің қаржылық нәтижесін қалыптастыру тәртібі бухгалтерлік есеп тәжірибесі мен әдістемесіндегі маңызды мәселелердің бірі болып саналады. Бәсекелестіктің күшеюі және баға саясатының еркін дамуы өзіндік құнның басқарудағы негізгі құрал ретіндегі рөлін арттыра түседі.
Басқарушылық шешім қабылдау үшін өндірістік қызметтің барлық кезеңдеріндегі шығындарды дәл анықтау аса маңызды. Ұзақ уақыт бойы әдебиеттерде ортақ көзқарастың болмауына байланысты отандық тәжірибеде шығындар, шығыстар, өндіріс шығындары, өндіріске жұмсалған шығындар ұғымдары бір мағынада қолданылып келген.
Негізгі ұғымдарды нақтылау
- Өндіріс шығындары — ұйымның өнім өндіру, жұмыстар мен қызметтер орындау кезінде жұмсаған материалдық және еңбек шығындарының жиынтығы.
- Калькуляция — барлық шығындарды ескере отырып, өнімнің (қызметтің) бір бірлігінің құнын анықтау.
- Өнімге жұмсалған шығындар өнімнің өндірістік өзіндік құны болып саналады.
- Өндіріске жұмсалған шығындар есепті кезең соңында ағымдағы шығыстар мен қорлар арасында бөлінеді; өнім сатылған кезде ғана сатылған өнімнің өзіндік құны ретінде шығысқа танылады.
Калькуляциялау объектілері және қорлар құрылымы
Өнеркәсіптік кәсіпорындарда өндіріс процесінің барлық сатыларын бірнеше бапқа бөліп көрсетуге болады: негізгі материалдар қорлары, аяқталмаған өндіріс қорлары және дайын өнім қорлары. Бұл құрылым өндіріс шығындарын бақылауға және есепті кезең соңында шығындарды дұрыс бөлуге мүмкіндік береді.
Есеп шоттары бойынша қысқаша бағдар
Өнім калькуляциясы, негізінен, негізгі өндірісте 8010 «Негізгі өндіріс» шоты бойынша жүргізіледі. Сонымен қатар есепте келесі шоттар қолданылады:
Қазіргі заманғы калькуляциялау жүйелерінің мүмкіндіктері
Қазіргі заманғы калькуляциялау жүйелері өзара байланысты көрсеткіштердің арақатынасын теңгерімді түрде қарастырады. Мұндай жүйелер тек дәстүрлі міндеттерді шешумен шектелмей, бірқатар басқарушылық шешімдердің экономикалық салдарын болжауға мүмкіндік береді.
Болжау және басқару шешімдері
- Өнімді әрі қарай шығарудың мақсатқа сәйкестілігін бағалау
- Өнімге ең ұтымды баға деңгейін белгілеу
- Шығарылатын өнім ассортиментін оңтайландыру
- Қолданыстағы технологияны және станок паркын жаңартудың тиімділігін анықтау
- Басқарушы персонал жұмысының сапасын бағалау
Сонымен бірге қазіргі калькуляциялау кәсіпорын немесе жауапкершілік орталығы қабылдаған жоспарды бағалау негізіне сүйенеді.
Мұнай-газ саласындағы қолданылуы және әдістердің шектеулері
Курстық жұмыс нәтижелері бойынша ҚазМұнайГаз ҰК АҚ-та шығындарды калькуляциялау әдістеріне қарай қарапайым (процестік) және бөлістік тәсілдер қолданылады. Мұнай өнімдерінің өзіндік құнын төмендету материалдық және өзге де шығындар бойынша резервтерді анықтауға мүмкіндік береді.
Мұнай өндіру бұрғылау жұмыстарымен тығыз байланысты болғандықтан, бұрғылау жұмыстарының өзіндік құнын дұрыс есепке алу ерекше маңызды. Сондай-ақ негізгі өндірістік және негізгі қаржылық көрсеткіштер арқылы кәсіпорынның жалпы жағдайы қарастырылды.
Негізгі кемшілік және шешу жолы
Қарапайым, тапсырыстық және бөлістік әдістердің басты кемшілігі — өнімнің нақты өзіндік құны есептік кезеңнің соңында немесе тапсырыс орындалғаннан кейін ғана анықталады. Бұл жағдай есеп беру кезеңі ішінде нақты шығындардың жоспарланған нормаларға сәйкестігін жедел бақылауды қиындатады.
Сонымен қатар көптеген әдістерде барлық шығарылған өнімнің өзіндік құны жоспарланған орташа деңгеймен салыстырылады да, ұйымдық-техникалық шараларға жұмсалған шығындардың нақты деңгейі әрдайым дәл көрінбеуі мүмкін. Бұл кемшілікті төмендету үшін нормативтік әдіс қолданылады: өнім бірлігінің және шығарылымның өзіндік құны нормативтік өзіндік құнмен салыстырылады.
Қорытынды тұжырым
Кәсіпорын қызметінің негізгі көрсеткіштерінің бірі — өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау. Ол өнімді өндіру және өткізу үдерісіндегі ақшалай түрде көрінетін шығындардың жиынтығын сипаттайды және өндіріс тиімділігін бағалауға ықпал етеді.
Жалпы мағынада шығындар — өнім (жұмыстар мен қызметтер) өндірісі кезінде тұтынылатын материалдық, еңбек және ақшалай ресурстардың құны, сондай-ақ ұйым балансында көрсетілетін, болашақта табыс әкелуі ықтимал қорлардың құны. Осыдан шығыстар ұғымы өндіріске жұмсалған шығындар ұғымына қарағанда кең екені көрінеді: өндіріске жұмсалған шығындар — өнімді (жұмыстар мен қызметтерді) өндіру кезінде тұтынылатын ресурстардың бір бөлігі.