Қазақша рефераттар

Атқарушы билік органдары

Мемлекеттік органдар: ұғымы, жүйесі және жіктелуі

Мемлекеттік органдар бірнеше топқа бөлінеді. Оларды мазмұнды түрде топтастыру үшін ең алдымен жіктеу өлшемдерін (негіздерін) айқындау қажет. Жіктеудің негізгі өлшемдерінің бірі — органдардың құрылу тәртібі мен алдына қойылған мақсаттары.

1) Өкілетті органдар

Халық еркін білдіру арқылы құрылып, жалпы мемлекеттік маңызы бар шешімдерді қабылдайды.

2) Атқарушы органдар

Заңдардың орындалуын ұйымдастырып, мемлекеттік басқаруды жүзеге асырады.

3) Сот және құқық қорғау органдары

Әділ сот төрелігін жүзеге асырып, құқықтық тәртіптің сақталуын қамтамасыз етеді.

Мемлекеттік орган дегеніміз не?

Мемлекеттік орган — мемлекеттік міндеттерді орындауға арналған және сол мақсатта биліктік өкілеттіктерге ие ұйым немесе мекеме. Мемлекеттік органдар өз функцияларына қарай жүйе-жүйеге, сала-салаға бөлінеді.

Мемлекеттік аппараттың құрылымдық құрамдас бөліктері

  • Тікелей биліктік функцияларды жүзеге асыратын, өзара байланыста және бағыныстылықта болатын мемлекеттік органдар.
  • Биліктік өкілеттігі жоқ, бірақ экономика, білім, мәдениет, денсаулық сақтау, ғылым сияқты салаларда жалпы әлеуметтік функцияларды атқаратын мемлекеттік мекемелер мен кәсіпорындар.
  • Басқарумен арнайы айналысатын мемлекеттік қызметшілер.
  • Аппарат қызметін қамтамасыз ететін ұйымдастырушылық, қаржылық және күштеу құралдары.

Президенттің мемлекеттік аппараттағы орны

Қазақстан Республикасының Президенті мемлекеттік аппаратта ерекше орын алады және биліктің үш тармағының біріне де тікелей жатпайды. Ол мемлекеттік биліктің барлық тармақтарының келісіп жұмыс істеуін, сондай-ақ өкімет органдарының халық алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді.

Мәртебесі

Президент — мемлекеттің басшысы, ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын айқындайтын, ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстан атынан өкілдік ететін жоғары лауазымды тұлға.

Конституциялық кепіл ретіндегі рөлі

Президент халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам және азамат құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі кепілі болып табылады.

Заң шығарушы билік: Парламент

Жоғарғы өкілетті органдарды халық сайлайды. Парламент — заң шығару функциясын жүзеге асыратын Республиканың ең жоғары өкілді органы. Ол тұрақты негізде жұмыс істейтін екі палатадан тұрады: Сенат және Мәжіліс.

Сенат

Сенат облыстардан, республикалық маңызы бар қаладан және астанадан екі адамнан, тиісті өкілді органдар депутаттарының бірлескен отырысында сайланатын депутаттардан құралады. Сонымен қатар жеті депутатты Президент тағайындайды.

Сенатқа депутат болып сайлану үшін азамат отыз жасқа толған болуы тиіс.

Мәжіліс

Мәжіліс Республиканың әкімшілік-аумақтық бөлінісі ескеріле отырып құрылатын, сайлаушылар саны шамамен тең бір мандатты аумақтық сайлау округтері бойынша сайланатын депутаттардан тұрады.

Депутаттыққа кандидат болу үшін азамат жиырма бес жасқа толған болуы керек.

Заң шығару құзыреті және делегаттық заңдылық

Негізінен заң шығару — Парламенттің құзыреті. Алайда кейбір жағдайларда Парламент белгілі бір заңдарды қабылдау құқығын Президентке бере алады. Бұл құбылыс делегаттық заңдылық деп аталады.

Екі палаталы Парламент және мақсат

Қазақстан тарихында екі палаталы Парламент 1995 жылғы Конституциямен бекітілді. Бұл қадам заңдардың сапасын арттыруға және Парламентті тұрақты әрі орнықты орган ретінде қалыптастыруға бағытталды.

Парламенттің ұйымдастырушылық құрылымы

Сессиялар

Сессиялар палаталардың бірлескен және бөлек отырыстары түрінде өткізіледі.

Үйлестіруші органдар

Палаталардың үйлестіруші органдары — бюро.

Жұмыс органдары

Тұрақты комитеттер және бірлескен комиссиялар негізгі жұмыс жүктемесін атқарады.

«Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы» Конституциялық заңға сәйкес, палаталарды мемлекеттік тілді еркін меңгерген депутаттар арасынан жасырын дауыс беру арқылы сайланған төрағалар басқарады. Сенат Төрағасының кандидатурасын Президент ұсынады, ал Мәжіліс Төрағасына кандидатураларды Палата депутаттары ұсынады.

Парламенттің негізгі өкілеттіктері (Конституцияның 54-бабы)

  • Заңдар қабылдайды.
  • Республикалық бюджетті және оның атқарылуы туралы есептерді талқылайды; бюджетке енгізілетін өзгерістер мен толықтыруларды қарастырады; мемлекеттік салықтар мен алымдарды белгілейді және оларды алып тастайды.
  • Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы мәселелерін шешу тәртібін белгілейді.
  • Мемлекеттік наградаларды тағайындайды; құрметті, әскери және өзге де атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді және мемлекеттік рәміздерді белгілейді.
  • Мемлекеттік заемдар және Республиканың экономикалық әрі өзге де көмек көрсетуіне қатысты мәселелерді шешеді.
  • Азаматтарға рақымшылық жасау туралы актілер шығарады.
  • Халықаралық шарттарды бекітеді және олардың күшін жояды.

Қабылданатын құқықтық актілер

Парламент Республиканың бүкіл аумағында міндетті күші бар заң актілерін қабылдайды: Қазақстан Республикасының заңдары, Парламент қаулылары, сондай-ақ Сенат пен Мәжілістің қаулылары. Республика заңдары Президент қол қойғаннан кейін күшіне енеді.

Атқарушы билік: Үкімет

Атқарушы билік мемлекеттік басқаруды жүзеге асырады. Президенттік республикаларда Үкімет саяси және ұйымдық тұрғыдан Президент қамтитын атқарушы билік тармағына жатады. Үкімет — Парламенттің қатысуымен құрылатын, атқарушы биліктің алқалы әрі шешуші органы. Үкімет мүшелері бүкіл халық сайлаған Президент алдында жауапты.

Үкіметтің анықтамасы

Қазақстан Республикасының Үкіметі — атқарушы билікті жүзеге асыратын, атқарушы органдар жүйесін басқаратын және олардың қызметіне басшылық ететін мемлекеттік орган. Оның құқықтық мәртебесі Конституциямен және қолданыстағы заңдармен айқындалады.

Құрамы

Үкіметті Президент құрады. Құрамына Премьер-Министр, оның орынбасарлары, Үкімет аппаратының басшысы, министрлер және мемлекеттік комитеттердің төрағалары кіреді.

Өкілеттік мерзімі

Үкімет Президенттің өкілеттік мерзімі біткенше қызмет атқарады және жаңадан сайланған Президент алдында өз өкілеттігін тоқтатады. Жаңа құрам бекітілгенге дейін Үкімет өз міндеттерін атқара береді.

Үкіметтің құзыреті (Конституцияның 60-бабы)

  • Әлеуметтік-экономикалық саясаттың, қорғаныс қабілетінің, қауіпсіздіктің және қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етудің негізгі бағыттарын әзірлейді және іске асырылуын ұйымдастырады.
  • Парламентке республикалық бюджетті және оның атқарылуы туралы есепті әзірлеп ұсынады; бюджеттің атқарылуын қамтамасыз етеді.
  • Мәжіліске заң жобаларын енгізеді және заңдардың орындалуын қамтамасыз етеді.
  • Мемлекеттік меншікті басқаруды ұйымдастырады.
  • Сыртқы саясатты жүргізу жөнінде шаралар әзірлейді.
  • Министрліктердің, мемлекеттік комитеттердің және өзге де орталық әрі жергілікті атқарушы органдардың қызметіне басшылық жасайды.
  • Орталық және жергілікті атқарушы органдар актілерінің қолданылуын толық немесе ішінара жояды не тоқтата тұрады.
  • Үкімет құрамына кірмейтін орталық атқарушы органдар басшыларын қызметке тағайындайды және қызметтен босатады.
  • Конституциямен, заңдармен және Президент актілерімен жүктелген өзге де міндеттерді орындайды.

Үкіметтің құрылымы

Құрамына Премьер-Министр, орынбасарлары, Үкімет аппаратының басшысы, министрліктер және мемлекеттік комитеттер кіреді. Олар өз құзыреті шегінде бұйрықтар мен нұсқаулықтар қабылдайды.

Жауаптылық қағидаты

Үкімет өз қызметі үшін Конституция мен Республика Президенті алдында жауапты. Премьер-Министр және оның орынбасарлары Үкімет жұмысының жалпы үйлесіміне жауап береді.

Орталық атқарушы органдар

Министрлік — мемлекеттік басқару саласына басшылық ететін орталық атқарушы орган. Мемлекеттік комитет — мемлекеттік саясатты жүргізіп, салааралық үйлестіруді жүзеге асыратын орган.

Үкімет жұмысының ұйымдастырылуы

Отырыстар тәртібі

  • Үкімет отырыстары айына кемінде бір рет өткізіледі.
  • Отырысты Премьер-Министр немесе Президент шақырады; төрағалықты, әдетте, Премьер-Министр атқарады.
  • Ерекше маңызды мәселелер қаралғанда Президент төрағалық етуі мүмкін.
  • Мүшелердің кемінде үштен екісі қатысса, отырыс құқылы болып саналады.
  • Отырыстар, негізінен, ашық түрде өтеді; қажет болғанда жабық отырыс өткізіледі.

Премьер-Министрдің өкілеттіктері

  • Үкіметтің жұмысын ұйымдастырады және мүшелер арасында міндеттерді бөледі.
  • Президентпен, Парламентпен, Конституциялық Кеңеспен, Жоғарғы Сотпен, Бас прокуратурамен және өзге органдармен қатынаста Үкімет атынан өкілдік етеді немесе өкілдік етуді тапсырады.
  • Халықаралық қатынастарда Үкімет атынан өкілдік етуді жүзеге асырады немесе тапсырады.
  • Орталық және жергілікті атқарушы органдар басшыларының есептерін тыңдайды.
  • Заңда көзделген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.

Үкімет отырыстарын әзірлеу мен өткізу тәртібі Үкімет регламентімен белгіленеді. Үкімет мүшелері отырыстарға алмастыру құқығынсыз қатысады.