Қылмыстың обьектісі - адамдардың өмірі немесе денсаулығы
Мәселенің өзектілігі
Соңғы жылдары медицина ғылымының елеулі жетістіктерінің бірі — адамның органдары мен тіндерін басқа адамның өмірін сақтап қалу немесе денсаулығын қалпына келтіру үшін ауыстырып салу мүмкіндігінің кеңеюі. Бұл жетістікпен қатар, органдар мен тіндерді заңсыз жолмен алуға байланысты криминалдық тәуекелдер де артты.
Осыған байланысты жаңа Қылмыстық кодексте аталған әрекеттермен күресуге бағытталған арнайы норма — 113-бап енгізілді. Бұрынғы Қылмыстық кодексте мұндай дербес норма болмаған.
Маңызды қағида: органды немесе тінді алу тек донордың келісімімен жүзеге асады және трансплантация арнаулы заңнамамен реттеледі. Келісімсіз мәжбүрлеу — қылмыстық жауаптылыққа әкеледі.
Қылмыстың объектісі
Бұл қылмыстың негізгі объектісі — адамның өмірі немесе денсаулығы. Яғни қорғалатын игілік — донор болуы ықтимал адамның дене тұтастығы, қауіпсіздігі және еркін ерік білдіру құқығы.
Объективтік жағы және мәжбүрлеу тәсілдері
Объективтік жағынан қылмыс — ауыстырып салу немесе өзге мақсатта пайдалану үшін басқа адамның органдарын не тінін алуға мәжбүр ету арқылы жасалады. Заң мәжбүрлеудің екі тәсілін көрсетеді:
1) Күш көрсету
Күш көрсетуге жәбірленушіні ұрып-соғу, денсаулығына қасақана жеңіл немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіру сияқты әрекеттер жатады (қолданыстағы нормаларға сәйкес 104–106-баптар аясындағы әрекеттер).
2) Күш көрсетемін деп қорқыту
Денсаулыққа кез келген дәрежеде зиян келтіремін деп үркіту, күш қолдану арқылы медициналық мекемеге апарып операция жасатамын деу, бас бостандығынан айырамын деп қорқыту және соған ұқсас қысым түрлері осыған жатады.
Мәжбүрлеу ұғымы: донорға күш қолдану немесе күш қолданамын деп қорқыту арқылы оны өз еркінен тыс органын не тінін беруге көндіру.
Қылмыстың аяқталу сәті
Қылмыс құрамы формальдық болып есептеледі: жәбірленуші донор болуға келісім берді ме, бермеді ме — оған қарамастан, мәжбүрлеу әрекеттері жасалған сәттен бастап қылмыс аяқталған деп танылады.
Субъективтік жағы: кінә және ниет
Субъективтік жағынан бұл қылмыс тікелей қасақаналықпен жасалады: кінәлі адам өз әрекетінің мәжбүрлеу екенін және оның құқыққа қайшы екенін түсінеді әрі соны қалайды.
Ниет (мотив) қандай болуы мүмкін?
- ауру адамға «көмектесу» ниеті;
- басшылық алдында жақсы көрінуге ұмтылу;
- пайдакүнемдік;
- атаққұмарлық және басқа да себептер.
Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған кез келген адам.
Ауырлататын және аса ауырлататын мән-жайлар
Ауырлататын түрі (113-баптың 2-тармағы)
- кінәліге көрінеу дәрменсіз күйдегі адамға қатысты жасалса;
- кінәліге материалдық немесе өзге тәуелділіктегі адамға қатысты жасалса;
- екі немесе одан да көп адамға қатысты жасалса.
Дәрменсіз күй түсінігі ҚК-тің 96-бабы 2-тармағының «в» тармақшасымен, ал материалдық немесе өзге тәуелділік түсінігі ҚК-тің 102-бабының 2-тармағымен байланыстырылады.
Аса ауырлататын түрі (113-баптың 3-тармағы)
Осы баптың 1 немесе 2-тармақтарында көзделген әрекеттер абайсызда донордың қайтыс болуына немесе өзге ауыр зардаптарға әкеп соқса, қылмыстың аса ауырлататын түрі туындайды.
Өзге ауыр зардаптарға мыналар жатады:
- жәбірленушінің психикалық дертке ұшырауы;
- өзін-өзі өлтіру;
- ауыр дене жарақатын алу және өзге де салдарлар.
3-тармақтағы қылмыс құрамы материалдық: заңда көрсетілген зардаптардың бірі нақты орын алған сәттен бастап аяқталған деп танылады.
Қорытынды
Трансплантация — өмірді құтқаратын медициналық мүмкіндік. Алайда донордың еркін келісімін айналып өтіп, күш көрсету немесе қорқыту арқылы орган не тін алуға мәжбүрлеу — қоғам үшін аса қауіпті әрекет. Сондықтан ҚК 113-бап мұндай қылмыстардың алдын алуға және адамның өмірі мен денсаулығын қорғауға бағытталған маңызды құқықтық тетік болып табылады.