Жасалған келісім шарттар
Жер нарығының дамуын айқындайтын факторлар
Жер нарығының дамуына келесі факторлар шешуші рөл атқарады: заңнаманың нарықтық талаптарға сәйкестігі (заңдар мен нормативтік актілердің болуы және прогрессивтілігі); бағалаудың дұрыстығы мен негізділігі (нарықтық сұраныстың, бағаға әсер ететін факторлардың және жер учаскесінің тартымдылығының ескерілуі); келісімшарттарды рәсімдеу кезінде олардың берік құқықтық негізінің қамтамасыз етілуі.
Мемлекеттің қатысуымен жасалған мәмілелер (2001 жыл)
- 2001 жылдың соңында мемлекеттің қатысуымен 1954,8 га аумақтағы жер 1184,6 млн теңге сомасына сатылды.
- Жер учаскелерін сатумен қатар, мемлекет жерді тұрақты пайдалану құқығын сату бойынша шарттар да жасады: 2001 жылдың соңында олардың саны 370 болып, 27074,0 га аумақтағы жер 44 млн теңгеге сатылды.
- Мемлекет жеке иелікке ақысыз негізде жеке қосалқы шаруашылық үшін 100,0 мың га жер учаскесін берді. Оның ішінде 60,0 мың га-дан астамы бау-бақшаға, саяжай құрылысына 12 мың га шамасында, сондай-ақ құрылыс пен тұрғын үймен қамтамасыз ету мақсаттарына жер бөлінді.
Екінші нарық
Бұл база жердің екінші нарығын қалыптастыруға ықпал етті. Екінші нарық азаматтар мен мемлекеттік емес заңды тұлғалар арасында жасалатын келісімшарттар арқылы дамиды және негізінен сатып алу–сату операцияларын қамтиды.
Жерді сатып алу–сату операциялары кең ауқымда азаматтар мен мемлекеттік емес заңды тұлғалар тарапынан жүргізіледі.
Аренда (жалға беру)
Жер айналымының маңызды экономикалық тетіктерінің бірі — жерді жалға беру, яғни жерді уақытша әрі ақылы пайдалану. Оңтүстік Қазақстанда жалға берілетін жер көлемі жылдан-жылға өсіп келеді.
Мемлекет жеке тұлғалар мен мемлекеттік емес заңды тұлғаларға уақытша пайдалануға жалпы саны 1639 жер учаскесін берген.
Оңтүстік Қазақстан: уақытша пайдалануға берілген жер учаскелері (1994–2001)
Мәлімет Оңтүстік Қазақстан облысының жер ресурстары комитеті деректерінің негізінде құрастырылған.
| Жыл | Жасалған келісімшарттар | Аумағы, га | Бағасы, млн теңге |
|---|---|---|---|
| 1994 | 16 | 15 | 3,0 |
| 1995 | 6 | 180 | 6,8 |
| 1996 | 263 | 990 | 9,3 |
| 1997 | 320 | 11760 | 36 |
| 1998 | 168 | 1380 | 10,8 |
| 1999 | 205 | 600 | 3,8 |
| 2000 | 355 | 2381 | 12,2 |
| 2001 | 226 | 3857,9 | 6,7 |
| Жалпы | 1639 | 14200 | 88,6 |
Арендаторлардың құрылымы және үрдістер
Негізгі арендаторлар — ауылшаруашылық ұйымдары, шаруа қожалықтары, жеке азаматтар және серіктестіктер. Арендалық жерлердің едәуір бөлігі ауылшаруашылық ұйымдарының пайдалануында. Маңызы жағынан кейінгі орында — жеке тұлғалар мен серіктестіктер.
Бұл үрдіс азаматтардың жердің құнын толық төлеп сатып алуға қаржылық мүмкіндігінің шектеулілігімен түсіндіріледі. Тәжірибе көрсеткендей, ауылшаруашылық айналымынан жердің шығып қалуының басты себептерінің бірі — жер ресурсының сол аумақтың барлық экономикалық-шаруашылық мүмкіндіктері толық бағаланбай қалуы (дегенмен бұл әрдайым бірдей емес). Сондықтан жерді жалға беруді мақсатқа сай түрде дамыту маңызды.
Қазақстан Республикасындағы жердің базалық құны (қалалар бойынша)
| Қала | 1 м² жердің базалық құны |
|---|---|
| Астана | 1180 (411 болатын) |
| Алматы | 717 |
| Ақтау | 145 |
| Ақтөбе | 137 |
| Атырау | 123 |
| Қарағанды | 190 |
| Көкшетау | 114 |
| Қостанай | 123 |
| Қызылорда | 129 |
| Павлодар | 114 |
| Талдықорған | 137 |
| Тараз | 181 |
| Орал | 114 |
| Өскемен | 145 |
| Шымкент | 181 |
Ауылшаруашылық жерлерін пайдалану схемасы
Бастапқы жер пайдаланушылар
Жер пайдалану құқығын тікелей мемлекеттен немесе бұл құқықтан айыру тәртібімен басқа бастапқы жер пайдаланушылардан алған тұлғалар.
- Жеке тұлғалар
- Мемлекеттік емес заңды тұлғалар
- Мемлекеттік заңды тұлғалар (тұрақты және уақытша жер пайдалану құқығы)
Кейінгі жер пайдаланушылар
Бастапқы мәртебесін сақтай отырып, кейінгі жер пайдалану туралы шарт негізінде уақытша жер пайдалану құқығын алған тұлғалар.
- Жер учаскесін немесе оның бір бөлігін беруге құқылы
- Субаренда
- Уақытша ақысыз жер пайдалануға беру
- Мүліктік мәмілелер жасау (сатып алу–сату, сыйға тарту, айырбастау, кепілге қою және т.б.)
Аймақтық ерекшелік: нарықтың қалаларда шоғырлануы
Қазіргі таңда аймақтың жер нарығының шамамен 80%-ы елді мекендерде шоғырланған және қалада ерекше қарқынмен дамуда. Әсіресе бұл үдеріс Шымкентте интенсивті түрде жүруде.
2002 жылғы дерек (1 қаңтар)
Жерді есепке алу комитетінің мәліметі бойынша мемлекеттік иеліктен 2329 жер учаскесі (747,9 га) жеке меншікке сатылып, жалпы құны 655,6 млн теңгені құрады.
2003 жылғы заңнамалық өзгеріс
2003 жылы қабылданған «Жер туралы» заңнан кейін ауылшаруашылық мақсатындағы жерлер тек уақытша пайдалануға берілетін болды, ал тұрақты жер пайдалану институты жойылды.
Шымкент: келісімшарттар динамикасы
Шымкентте жыл сайын барлық түр бойынша шамамен 350 келісімшарт жасалады. Оған қатысатын жер көлемі орта есеппен 320 мың га.