Шекті шығындар
Фирманың шаруашылық қызметі барысында шығындардың әртүрлі түрлері қалыптасады. Оларды дұрыс түсіну басқарушылық шешімдердің сапасын арттырып, өндіріс тиімділігін бағалауға және пайданы ұлғайту стратегиясын таңдауға көмектеседі.
Маңызды ескерту: «Тұрақты шығын» ұғымы салыстырмалы. Қысқа кезеңде олар өндіріс көлеміне тәуелсіз көрінуі мүмкін, бірақ қызмет ауқымы өзгерген сайын (кеңейгенде немесе қысқарғанда) олардың деңгейі де қайта қалыптасады.
Тұрақты шығындар: қалдық және старттық шығындар
Тұрақты шығындарға әдетте құрал-жабдықты жалға алу төлемдері, салықтар, әкімшілік-басқару шығындары сияқты баптар жатады. Бұл шығындар өндірілген өнім көлеміне тікелей тәуелді болмайды.
Қалдық шығындар
Қалдық шығындар — өнімді өткізу мен өндіріс тоқтаған кезде де сақталатын тұрақты шығындардың бөлігі.
Тоқтап тұрған уақыт ұзарған сайын, қалдық шығындардың көлемі азаюы мүмкін: фирма жұмыс күшін жалдау және ғимараттарды жалға алу бойынша кейбір шарттардан бас тарту, келісімшарттарды қайта қарау мүмкіндігіне ие болады.
Старттық шығындар
Старттық шығындар — өндірісті қайта қосу және өнімді өткізуді жандандырумен байланысты туындайтын тұрақты шығындардың бөлігі.
Егер өндіріс пен өткізу көлемдері өзгермесе, старттық шығындар салыстырмалы түрде өзгеріссіз қалуы мүмкін. Ал өндірістік әлеуетті арттыру қажет болса (техника, жабдық, жұмыскерлер саны), онда старттық шығындар сандық тұрғыдан өсіп, кейде «секіріс» түрінде ұлғаяды.
Өзгермелі шығындар және олардың динамикасы
Өзгермелі шығындар — өндіріс көлемі мен өнім өткізу көлемі азайғанда төмендеп, артқанда өсетін шығындар. Оларға жұмыс күші шығындары, шикізат пен материалдар шығындары жатады.
Өзгермелі шығындардың түрлері
- Пропорционалды өзгермелі шығындар
- Өндіріс пен өткізудің өзгерісіне сол пропорцияда өзгеретін шығындар.
- Прогрессивті шығындар
- Өндіріс пен өткізуге қарағанда жоғары қарқынмен өсетін өзгермелі шығындар.
- Дегрессивті шығындар
- Өндіріс пен өткізуге қарағанда салыстырмалы түрде баяу өсетін өзгермелі шығындар.
Өсу кезеңіндегі логика: алдымен дегрессия, кейін прогрессия
Өндіріс көлемі ұлғайғанда өзгермелі шығындар әдетте бірден бірқалыпты өспейді. Алғашқы кезеңде олар баяуырақ өсіп, дегрессивті сипат байқалады. Себебі фирма кеңейген сайын еңбек бөлінісі мен ұйымдастыру жақсарады, жұмыс күшін пайдалану тиімділенеді, арзанырақ шикізат пен материал сатып алу мүмкіндігі пайда болады.
Алайда белгілі бір шекке жеткенде тиімділік резервтері сарқылады: арзан ресурстарға қолжетімділік төмендейді, үнемді ұйымдастырудың қосымша әсері азаяды. Фирма өз әлеуетін толық пайдалануға жақындағанда, өзгермелі шығындар прогрессивті сипатқа ауысып, өнім көлемі артқан сайын тезірек өсе бастайды.
Мұндай жағдайда жұмыс күші қымбаттауы мүмкін, бір өнім бірлігіне шаққандағы шығындар өседі, жоғары қарқын ақау үлесін арттыруы ықтимал.
Сондықтан дегрессивті және прогрессивті шығындар динамикасы басқарушылар үшін фирма қызметінің тиімділігін көрсететін маңызды «барометр» ретінде қарастырылуы тиіс.
Шығындар құрылымы: фирмалар айырмашылығы және технология ықпалы
Шығындар құрылымы — жалпы шығын көлеміндегі өзгермелі және тұрақты шығындардың пайыздық арақатынасы. Бұл көрсеткіш фирманың технологиялық деңгейін және өндіріс ұйымдастырылуын жанама түрде сипаттайды.
Мысал: А және В фирмаларының шығындар құрылымы
Екі фирмада жалпы шығын 100% деп алынады.
| Көрсеткіш | А фирмасы | В фирмасы |
|---|---|---|
| Өзгермелі шығындар | 70% | 40% |
| Тұрақты шығындар | 30% | 60% |
| Жалпы шығындар | 100% | 100% |
А фирмасы нені білдіруі мүмкін?
Еңбекақы мен ағымдағы ресурстарға шығын үлесінің жоғары болуы қол еңбегінің үлесі басым екенін көрсетуі мүмкін. Яғни өзгермелі шығындардың салмағы көбірек.
В фирмасы нені білдіруі мүмкін?
Тұрақты шығындардың үлесі жоғары болған жағдайда өндірістің автоматтандырылу деңгейі жоғары болуы ықтимал: жабдық, инфрақұрылым, амортизация, сервистік қолдау сияқты шығындар артады, ал өзгермелі шығындардың үлесі салыстырмалы түрде төмендейді.
Қазіргі өзгерістер: технология және маркетинг
Жаңа технологияларды қолдану өскен сайын шығындар құрылымы да өзгереді: инженер-электронщиктер, инженер-программистер, инженер-механиктер сияқты жоғары білікті мамандарға сұраныс артып, олардың еңбекақысы өседі. Соның нәтижесінде жалпы өнім құнындағы еңбекақы үлесі ұлғаюы мүмкін.
Сонымен қатар маркетингке жұмсалатын шығындар да елеулі өседі. Бұл фирма стратегиясында пайданы көбейту бойынша жаңа міндеттерді алға қояды.
Пайданы көбейту: теориялар мен модельдер
Пайданы көбейтудің дәстүрлі моделі
Дәстүрлі тәсіл көбіне бұрынғы тәжірибеге сүйенеді және келесі әдістерді қамтиды:
- Статистикалық әдіс — өткен кезеңдерде өндіріс пен өткізу көлемі белгілі болғандағы максималды пайда туралы деректерді талдау.
- Эксперттік бағалау әдісі — өндіріс, өткізу және шығын көлемдерін сарапшылар бағасы негізінде талдап, максималды пайдаға қол жеткізу мүмкіндігін бағалау.
Менеджерлік көзқарас: қысқа және ұзақ мерзім
Менеджерлік теорияға сәйкес, нарықтық тәуекел мен қатаң бәсеке жағдайында фирма пайданы ұлғайтуды тек қысқа мерзімде ғана емес, ұзақ мерзімді кезеңде де көздеуі тиіс.
Практикада мәселе басқарушылардың ынталандыруына тірелуі мүмкін: кейбір жалдамалы менеджерлер өз қызметін уақытша деп қабылдап, қысқа уақыт ішінде нәтижені «көрсетіп үлгеруге» көбірек мән береді. Ал ірі фирмалардағы келісімшарт пен корпоративтік басқару талаптары ұзақ мерзімдік пайданы арттыру бағдарламаларын құруға итермелейді.
Маржиналды теория: шекті табыс пен шекті шығын тепе-теңдігі
Маржиналды модель пайданы көбейту шекті табыс пен шекті шығын теңескен нүктеде іске асады деген тезиске сүйенеді.
Анықтама
Шекті табыс — қосымша өндірілген өнімнің әрбір бірлігінен алынатын қосымша табыс.
Анықтама
Шекті шығын — қосымша өнім бірлігін өндірумен байланысты қосымша шығын.
Бұл қағида жетілген және жетілмеген бәсеке жағдайларында да қолданылады, бірақ бақылау параметрлері әртүрлі:
- Жетілген бәсеке: фирма негізінен бір параметрді — өндірілген өнім көлемін — ғана бақылай алады.
- Жетілмеген бәсеке: фирма екі параметрді — өнім көлемі мен бағаны — бақылап, максималды пайда беретін олардың оңтайлы үйлесімін табуы тиіс.
Қорытынды ой
Тұрақты және өзгермелі шығындарды, олардың қалдық/старттық және пропорционалды/дегрессивті/прогрессивті түрлерін ажырату фирмаға өндірісті жоспарлауда, тиімділік шектерін анықтауда және пайданы көбейтудің қысқа әрі ұзақ мерзімді стратегияларын үйлестіруде нақты бағдар береді.