Жергілікті халық
Канаданың шаруашылығының жалпы сипаты
Канада — жоғары дәрежеде дамыған индустриялы-аграрлы ел. Шаруашылық құрылымында «Үлкен жетілікке» енетін басқа мемлекеттер сияқты материалдық емес сала басым. Елде жемістерді консервілеуден бастап автокөлік өндіруге дейінгі алуан түрлі өндіріс түрлері дамыған.
Негізгі тезистер
- Экспорттың елеулі бөлігі — шикізат және жартылай дайын өнім.
- Орман, су-энергетика және пайдалы қазбалар — өнеркәсіптің негізгі тіректері.
- Көлік жүйесі күшті дамыған, бірақ көбіне оңтүстік аймақтарға шоғырланған.
Өнеркәсіп
Өндіруші өнеркәсіп және ресурстық база
Канада әлемдік нарыққа ағаш өнімдері мен қағаз шығаратын аса ірі елдердің бірі. Әсіресе өндіруші өнеркәсіп жақсы дамыған: ел никель, күміс, алтын, қорғасын, мыс және табиғи газ өндіруден дүниежүзінде алдыңғы орындардың бірін алады.
Көлік құралдары мен ауыл шаруашылық машиналарын жасауға маманданған. Өнеркәсіп өнімінің шамамен 30%-ын береді.
Орман қоры, арзан су жолдары мен электр энергиясы және сыртқы сұраныс дамуына әсер етеді. Негізгі аудандар: Әулие Лаврентий бойы және Британ Колумбиясы.
Су энергиясы, мұнай-газ және көмірге сүйенеді. Электр өндірісінде СЭС үлесі шамамен 60%, АЭС — шамамен 18%.
Орман өнеркәсібі: экспортқа бағытталған сектор
Канадада жылына әр тұрғынға шаққанда 6–7 м3 ағаш сүрегі дайындалады — бұл әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Саланың өнімдерінің басым бөлігі сыртқа шығарылады: дүниежүзілік қағаз экспортындағы Канаданың үлесі шамамен 60%-ға жуық деп көрсетіледі.
Өнеркәсіп географиясы: негізгі орталықтар
Басты өнеркәсіп орталықтары елдің оңтүстігінде орналасқан. Ірі қалаларда өнеркәсіп көп салалы сипат алған.
Қара металлургия, химия өнеркәсібі, автокөлік жасау және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары шоғырланған.
Ұшақтар мен локомотивтер жасау, мұнай өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, электр техникасы және түсті металлургия дамыған.
Теңіз кемелерін жасау.
Мата өндірісі.
Қағаз өндірісі.
Батыс аймақ: өңдеу өндірістері мен алюминий
Ванкувер маңындағы өнеркәсіпті қалаларда жергілікті шикізатты өңдеуге негізделген кәсіпорындар орналасқан. Мысалы, Бернабиде мұнай өңдеу және химия зауыттары, Порт-Мудиде өңдеу, металлургия және мұнай өңдеу кәсіпорындары бар.
Скина өзені аңғарындағы Китимат қаласында сырттан әкелінетін боксит негізінде алюминий өндіретін ірі зауыт жұмыс істейді. Дайын алюминийдің елеулі бөлігі АҚШ-қа жөнелтіледі.
Ауыл шаруашылығы
Канаданың далалы аймағында жоғары тауарлы ауыл шаруашылығы дамыған. Сеңгір таулар маңындағы мал фермаларында көбіне қой өсіріледі. XIX ғасырдың соңынан бастап Калгари мал шаруашылығы ауданының орталығына айналды: мұнда қасапханалар мен ет-консерві кәсіпорындары шоғырланған.
Мүйізді ірі қара мен құс өсіру Ұлы көлдер маңында кең тараған. Жалпы алғанда, мал шаруашылығы ауыл шаруашылығы өнімдері құнының шамамен 60%-ын құрайды. Канада аумағының шамамен 10%-ы ауыл шаруашылығына жарамды деп есептеледі.
«Нан себеті»: бидай өндірісі және экспорт
Далалы белдеудегі ұлан-ғайыр егістіктердің басты дақылы — бидай. Манитоба, Саскачеван және Альберта провинцияларын жиі «нан салынған себет» деп атайды. «Манитоба-1» қатты бидайы сапасы жоғары сорттардың бірі ретінде белгілі.
Ред-Ривер қаласында елдегі негізгі Астық биржасы мен Бидай комитеті орналасқан. Осында астық өнімдерінің бағасы айқындалады.
Басқа дақылдар және аралдық мамандану
Канадада бидайдан бөлек сұлы, арпа, зығыр және темекі өсіріледі. Ньюфаундленд аралының оңтүстігіндегі шағын Принц Эдуард аралында алма, шабдалы, өрік, таңқурай, құлпынай және картоп өсіріліп, елдің әр өңіріне жөнелтіледі. Аралда бірнеше ғасыр бойы арнайы фермаларда түлкі өсіру де қалыптасқан.
Көлік географиясы
Канадада көлік жүйесі жақсы дамыған: тас жолдардың жалпы ұзындығы шамамен 900 мың км, ал темір жолдар 70 мың км-ге жуық. Дегенмен көлік желісінің басым бөлігі елдің оңтүстік аудандарына шоғырланған.
Трансканадалық тас жол
Далалы аудандарды шығыс провинцияларымен жалғастыратын трансканадалық тас жолдың маңызы ерекше. Халық оны «Канаданың бас көшесі» деп атайды. Ұзындығы шамамен 8 мың км.
Темір жол, құбыр және су көлігі
Жүк айналымында темір жолдың үлесі жоғары. XIX ғасырдың соңында Тынық және Атлант мұхиттарын жалғастырған алғашқы темір жолдар салынуы ішкергі далалық өңірлерді игеруге серпін берді. Қазіргі кезде мұнай мен газды кен орындарынан ел ішіне және АҚШ-қа жеткізуде құбыр желілерінің маңызы артып келеді.
Ұлы көлдер — Әулие Лаврентий су жүйесі
Су көлігі Канада экономикасында айрықша орын алады. Ұлы көлдер мен Әулие Лаврентий өзенінің су жүйесі осы өңірдегі өнеркәсіп орталықтарын Атлант мұхитымен байланыстырады. Негізгі порттары: Ванкувер, Монреаль, Сет-Иль, Сент-Джонс. Әуе көлігі шалғай аудандарды байланыстырып қана қоймай, халықаралық маңызға да ие; ірі әуежайлар көбіне орталық аудандарда орналасады.
Туристік нысандары
Канадаға келетін туристердің негізгі қызығушылық нысандары — ұлттық саябақтар. Елдегі қорғалатын аумақтардың жалпы ауданы шамамен 730 мың км2. Бастапқыда қорық ретінде құрылған ұлттық саябақтарда бүгінде демалысқа қажетті инфрақұрылым жасалған.
Елдің солтүстік-батысында орналасқан. Мұнда бизондардың ең ірі табындарының бірі сақталған.
АҚШ-пен шекарада орналасқан. Ниагара-Фолс қалашығы жыл бойы туристерге толы.
Елде 2 мыңнан аса мұражай мен тарихи саябақ бар. Халлдағы Өркениет мұражайы, Оттавадағы Табиғат мұражайы, Ванкувердегі Теңіз мұражайы кеңінен танымал.
Сыртқы байланыстары
Канада БҰҰ-ға, ЕҚЫҰ-ға, НАТО-ға, Америка мемлекеттері ұйымына және Британ Бірлестігіне мүше. Бұл оның әлемдік және аймақтық деңгейдегі маңызын көрсетеді.
Сыртқы сауданың жалпы көлемі бойынша Канада дүниежүзінде алдыңғы қатарда. Жан басына шаққандағы сауда айналымының көрсеткіші де өте жоғары. Экспорт құрылымында дайын өнімдерден гөрі шикізат пен жартылай дайын өнімдердің үлесі басым. Елде өндірілетін өнімнің шамамен төрттен бірі экспортқа шығарылады, ал ағаш өңдеу мен алюминий өндірісінде экспорт үлесі 60%-ға жуық.
Сауда серіктестері және интеграция
Канаданың тау-кен компанияларының инвестициялары әлемнің 30-ға жуық елінде айналымға түседі. НАФТА аясында Канада мен АҚШ арасындағы экономикалық байланыс ерекше: Канадада өндірілетін өнімнің едәуір бөлігі АҚШ нарығына бағытталады, ал екі ел арасындағы келісімдер салықтық жеңілдіктер арқылы сауданы ынталандырады.
Канаданың сыртқы сауда құрылымында Ұлыбританияның үлесі уақыт өте төмендеп, шамамен 5% деңгейінде. Соңғы жылдары Жапониямен байланыстары да белсенді дамып, сыртқы сауданың шамамен 7%-ы соған тиесілі деп көрсетіледі.
Канада–Қазақстан ынтымақтастығы
Қазіргі кезде Канада мен Қазақстан арасындағы жан-жақты байланыстар дамып келеді. 1993–2000 жылдар аралығында Қазақстанға келген тікелей инвестициялардың шамамен 3%-ы Канаданың үлесіне тиесілі. Қазақстанда Канада капиталының қатысуымен 87 бірлескен кәсіпорын жұмыс істейді.