Қазақ ССР - нің Президенттік сайлау
Қазақстан Республикасы: президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекеттің мәні
Әр елдің мемлекет нысаны ұқсас болып көрінгенімен, нақты саяси өмірде олардың орны мен рөлі әртүрлі болады. Кей кезеңдерде мемлекет нысанының белгілі бір құрамдас бөлігі (басқару нысаны, құрылым нысаны немесе саяси режим) ерекше маңызға ие болады. Қазақстан Республикасы — президенттік басқару нысанындағы республика.
Мемлекеттік басқару нысаны жалпы түрде екіге бөлінеді: монархия және республика. Қазақстанда мемлекеттің басшысы — Президент. Осы тұста жиі қойылатын сұрақтың бірі: «Егер мемлекетті бір адам басқарса, неге біз монархия емеспіз?» деген ой.
Бұл айырмашылықтың түп мәні биліктің қалыптасу тәсілінде және өкілеттіктің мерзімділігінде. Монархияда билік, әдетте, мұрагерлікпен беріледі. Ал республикада жоғары лауазым иесі сайлау арқылы, заңда белгіленген мерзімге келеді.
Ежелгі ойшыл Аристотель мемлекет нысандарының «дұрыс» және «бұрыс» түрлері болатынын айтқан: дұрыс нысанда билік халық игілігі үшін қызмет етеді, ал бұрыс нысанда билеуші өз мүддесін алға қояды. Республика логикасында ел басшысы халықтың сенімімен сайланып, халық мүддесіне қызмет етуге міндетті.
Негізгі түйін
- Президент — мемлекет басшысы, бірақ билік мұрагерлікпен емес, сайлаумен қалыптасады.
- Өкілеттік уақытпен шектеледі және заңмен реттеледі.
- Басқару нысаны, мемлекеттік құрылым және саяси режим — өзара байланысты элементтер.
Біртұтас (унитарлық) мемлекет ретінде Қазақстан
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін бөлінбейтін, біртұтас (унитарлық) мемлекет ретінде қалыптасты. Унитарлық құрылым мемлекеттік құрылым нысанына жатады және ол басқару жүйесімен тығыз байланыста көрінеді. Мемлекет тек басқару тәсілімен ғана емес, сондай-ақ ішкі және сыртқы саясатты жүргізу және реттеу тетіктерімен де сипатталады.
Президент институтының қалыптасуы және өкілеттіктері
Қазақстандағы президент институтының орны ерекше. Президент — мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын, ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстан атынан өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға.
Президент мемлекеттік билік тармақтарының үйлесімді жұмыс істеуіне ықпал етеді, сондай-ақ мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл тетіктері арқылы ел басқаруындағы тұрақтылықты қамтамасыз етуге қатысады. Мысалы, ол жоғары органдармен байланыста болып, лауазымды тұлғаларды тағайындау мен босату жөніндегі рәсімдерге қатыса алады.
Президенттің маңызды құқықтық тетіктерінің бірі — вето құқығы. Егер қабылданған заң Конституцияға немесе елдің қауіпсіздігі мен қоғамдық мүддеге қайшы деп танылса, Президент оны қайта қарауға жібере алады.
Сонымен бірге, Президенттің жауапкершілік тетіктері де бар: Конституция нормаларын бұзу сияқты жағдайларда заңда көзделген тәртіппен мәселе көтеріліп, тиісті саяси-құқықтық рәсімдер қолданылуы мүмкін.
Тәуелсіздік және конституциялық даму
1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялап, дербес мемлекет ретінде дамудың жаңа кезеңіне өтті. Кейінірек мемлекеттік басқару мен құқықтық жүйені айқындайтын конституциялық негіздер кезең-кезеңімен қалыптасты.
1993 жылғы Конституция жаңа мемлекеттің алғашқы құқықтық қадамы болды. Алайда уақыт өте келе қоғамдық-саяси және экономикалық өзгерістер басқару жүйесін нақтылау, адам құқықтары мен бостандықтарын тереңірек бекіту, институттар арасындағы өкілеттіктерді айқындау қажеттігін күшейтті.
Осы талаптарға сай жаңа Конституция жобасы әзірленіп, бүкілхалықтық талқылауға ұсынылды. Нәтижесінде 1995 жылғы 30 тамызда Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы қабылданды.
Азаматтық жауапкершілік және ел дамуы
Елдің көркеюі мен тұрақты дамуы тек мемлекеттік институттарға ғана емес, азаматтардың күнделікті жауапкершілігіне де байланысты. Еңбек тәртібін сақтау, салықтарды уақытылы төлеу, Конституция мен заңдарды құрметтеу — қоғамдық әл-ауқаттың нақты тірегі.
Тәуелсіздікті қадірлеу — бейбіт жолмен келген егемендікті бағалау. «Қолда барда алтынның қадірі жоқ» деген нақылға ұрынбай, жер қойнауындағы байлықты ұқыпты игеру, оны тиімді басқару және ұлттық мүддеге сай пайдалану маңызды.
Қазақстанның табиғи ресурстары (мұнай, газ, алтын, руда, көмір, гранит және т.б.) экономикалық әлеуеттің бір бөлігі. Дегенмен ұзақ мерзімді нәтижеге жету үшін құқықтық тәртіп, әділ басқару, экологиялық жауапкершілік және тиімді мемлекеттік саясат қатар жүруі қажет.
Қорытындылай келгенде, Қазақстан Республикасының президенттік басқару нысаны мен унитарлық құрылымы елдің тұтастығын сақтауға, мемлекеттік басқаруды үйлестіруге және ішкі-сыртқы саясатта бірізді бағыт ұстануға құқықтық негіз қалыптастырады.