Жаттығу атауы

Төртінші жыл: 4–5 жастағы балалардың психологиялық және сөйлеу дамуы

Балалардың тіл дамыту сабақтарында тілдің дыбыстық мәдениетін қалыптастырудың ерекшеліктері мен айырмашылықтарын қарастырмас бұрын, 4–5 жастағы балаларға тән психологиялық және физиологиялық даму белгілеріне тоқталу маңызды.

Дене дамуы мен жалпы белсенділік

Ұл балалар (4–5 жас)

Бойы: 101–109 см

Салмағы: 15–19,3 кг

Қыз балалар (4–5 жас)

Бойы: 98–109 см

Салмағы: 14,8–19,8 кг

Кеуде қуысы

Аумағы: 51–56 см

Бұл кезеңде мидың құрылымы мен сезімталдық қабілеті әрі қарай жетіліп, белсенділік артады. Қимыл-қозғалыс үйлесімді бола түседі, моторика қарқынды дамиды.

Ойлау, ес және қиял: қабылдаудан түсінуге қарай

4–5 жаста көрнекі-бейнелі ойлау күшейеді: бала нақты бейнелі қабылдаудан біртіндеп ойлауға, есте сақтауға және түсіндіруге көшеді. Есте сақтау мен еске түсіруді басқару мүмкіндігі пайда болғанымен, жадтың көлемі әлі шектеулі болады. Материал көбіне баланың әрекетке тікелей қатысуы арқылы жақсы сақталады.

Нақты ерекшелік

Қиял мен шындықты ажырату кейде қиынға соғады. Сонымен қатар анимизм элементтері байқалады: бала қоршаған заттарды өзімен салыстырып, олар да «ойлайды» немесе «сезеді» деп қабылдауы мүмкін.

Мінез-құлық, өзіндік «Мен» және 3 жас дағдарысының салдары

Бұл жаста бала өз әрекетін көбіне сол сәттегі сезім мен тілек ықпалымен жасайды. Іс-әрекеті күрделенген сайын танымдық құштарлық қалыптасады. Мазмұнды ойын жетекші орын алып, зейін тұрақтылығы шамамен 10–15 минутқа дейін жетеді.

Өзін-өзі бағалау

Көп жағдайда өзін-өзі бағалау жоғары болады. Бұл кейде ересектер тарапынан бағалау әділетсіз көрінгенде өзін қорғаудың психологиялық механизмі ретінде байқалады: «Мен өзім», «Қолымнан келеді».

Еліктеу және дербестік

Балалар үлкендерге еліктеп, өз бетімен тамақтану, киіну сияқты әрекеттерді қайталайды, мақсатты істерге қызығады (ыдыс жуу, кір жуу, дүкеннен сатып алу және т.б.). Ең маңыздысы — өзін жеке тілегі бар тұлға ретінде сезіне бастауы.

«Үлкен болуға» ұмтылыс әрдайым мүмкіндіктерімен сай келмейді. Осыдан үлкендердің тыйымына әдейі қарсы әрекет жасау, тәуелсіздігін көрсету талпынысы туындап, тәрбие үдерісінде қиындықтар байқалуы мүмкін. Мұндайда ересек адамның міндеті — баланың дербестігіне жол бере отырып, әдепті мінез-құлықты үйрету, тілегін ойын арқылы реттеу, өзгерістерді байқап, мүмкіндігін ескеру және іс-әрекетіне бағыт беру.

Сенсорлық үдерістер және сөздің жетекші рөлі

4 пен 5 жас аралығында сенсорлық үдерістер — сезіну мен қабылдау түрлері — қалыптасады және жетіледі: фонематикалық есту, түсті ажырату, көз қырағылығы, пішінді тану қабілеті күшейеді. Балалар затты тек ұстап танудан көзбен көруге, әрі қарай иіскеу, есту, сипау сияқты түрлі арналар арқылы кешенді қабылдауға көшеді.

Неге сөз маңызды?

Сөз 4–5 жаста сенсорлық дамуды ұйымдастыратын негізгі құралға айналады: заттың сынын, өзара қатынасын білдіретін жаңа сөздер баланың қабылдауын мазмұнды етеді. Ана тілін меңгеру негізгі грамматикалық санаттарды және сөйлеудің құрылымын игерумен сипатталады.

Тілдің дыбыстық мәдениеті: мазмұны, мақсаттары, жүйелілігі

Сәби жаста тілдің дыбыстық мәдениетін дамыту ең алдымен дыбыстарды дұрыс айтуға үйретуден басталады. Алайда жұмыс тек артикуляциямен шектелмейді: интонация, дауыс күші, дикция, сөйлеу қарқыны, тыныс алу және фонематикалық есту де қатар дамытылады.

Негізгі бағыттар

Дыбыстарды дифференциациялау: ұқсас дыбыстарды естіп-ажырату және дұрыс айтуға дайындау.
Интонациялық мәнерлілік: монотонды сөйлеуді азайтып, ойды түсінікті әрі әсерлі жеткізу.
Дикция және қарқын: дыбыс, буын, сөзді анық айту; сөйлеудің жылдамдығын басқару.
Сөйлеу тынысы: дыбыстарды созып айту, ауа ағынын тиімді пайдалану.

Дыбыстарды меңгерудегі қиындықтар және арнайы жаттығулар

Кейбір балалар 5 жасқа қарай да бірқатар дыбыстарды дұрыс айта алмауы мүмкін (мысалы, ң, р, с, ш, ч, қ, ү, щ, з, ж, ц). Сондықтан арнайы жаттығулар мен ойындарды жүйелі қолдану қажет.

Жүйелілік қағидасы

Материал біртіндеп күрделеніп, міндетті түрде қайталанып отырады. Дыбыстарды бекіту мен ажырату сөйлеудің дамуындағы нақты қиындықтарға сүйене отырып ұйымдастырылады.

Дыбыс қою ғана емес: кешенді даму

Тілдің дыбыстық мәдениетін дамыту — бұл тек дыбысты «дұрыс айтқызу» емес. Дұрыс дыбыстауды қалыптастыру барысында фонематикалық есту, тыныс, дауыс биіктігі мен қаттылығы, дикция және қарқын қатар жетіледі. Тиімді тәсілдердің бірі — бала жақсы айта алатын дыбыстарды тірек ету.

Неліктен «жеңіл» дыбыстар керек?

Дауысты және артикуляциясы жеңіл дыбыстардың анық айтылуы артикуляциясы күрделірек дыбыстарға дайындық жасайды. Мысалы, ауызды кең ашу — [а] дыбысына, ерінді нық қимылдату — [м], [п], [б] дыбыстарына байланысты қалыптасады.

Дайындайтын дыбыстар

Логопедиялық тәжірибеде [м], [б], [т], [д], [к], [г], [х], [ф], [в], [л], [с], [ц] сияқты дауыссыздарды айту артикуляциялық аппаратты келесі, күрделірек дыбыстарға дайындайтыны көрсетіледі.

Ойындар мен жаттығулар: дыбысты есту, айыру, айту

Дыбыстық мәдениетті тәрбиелеуде ойын — негізгі әдістемелік құрал. Ойындар дыбыстарды естіп-ажыратуды, артикуляцияны, дауыс күшін, сөйлеу қарқынын және интонацияны табиғи түрде дамытады.

Дифференциацияға арналған буындық үлгілер

Пайда болу орны жақын дыбыстарды ажыратуға буындық қайталаулар көмектеседі:

па-па / ба-ба

то-то / до-до

ф–в жұптары

т–д жұптары

Еліктеу арқылы артикуляцияны дамыту

Жануарлар дауыстары мен еліктеуіш сөздер (мысалы, кап-кап, топ-топ) артикуляциялық аппарат мүшелерін жаттықтыруда тиімді.

Музыкалық аспаптарды қолдануға болады: сырнай — ду-ду, қоңырау — динь-динь. Бұл жуан-жіңішке дыбыстауды бекітуге көмектеседі.

Есту арқылы тану ойындары

«Ненің дыбысы?» — дыбысталған нәрсені табу.
«Кімнің дауысы?» — жануар даусын ажырату (ква-ква, кря-кря, ку-ка-ре-ку).
«Не келе жатыр?» — қатты/ақырын айту арқылы үлкен аю мен қонжықты ажырату.

Дикцияға арналған әзіл-жаңылтпаштар

Дикцияны (дыбыс, буын, сөзді анық айту) дамыту үшін қысқа әрі ырғақты сөйлеу материалдары қолданылады:

Мысалдар

«Са-са-са — ызыңдайды маса»
«Жу-жу — қане, ыдыс жу»
«Бом-бом-ботақан, бері келші, қошақан»

Жаңылтпаштар

«Шеше, неше кесе сынды кеше?»
«Сәлем саусақ, сәлем саусақ, сәлем саусақ»

Ұқсас дыбыстарды біріктіріп үйрету (мысалы, [с] және [з])

Қайталау үлгілері

«Зе-зе-зе — бұл шынылы терезе»
«За-за-за — үйдің іші тап-таза»
«Зу-зу-зу — күрекпен жерді қазу»
«Са-са-са — ызыңдайды маса»

Әсері

Мұндай тапсырмалар дыбысты нақты айтуға ғана емес, ырғақ сезімін, сөйлеу ағымын және дыбыстарды естіп ажыратуды дамытуға көмектеседі.

Екінші кіші топтағы (4–5 жас) дыбыстық дамудың ерекшеліктері

Бала өмірінің төртінші жылында тілдің дыбыстық мәдениетін тәрбиелеу жұмыстары жалғасады. Мақсат — таныс дыбыстарды бекіту және оларды сөздер мен сөйлемдер ішінде анық айтуды қалыптастырумен қатар, жаңа дыбыстарды меңгерту және қате айтуының алдын алу.

Артикуляциялық аппараттың жетілуі және типтік қателер

Бұл жаста төменгі жақ, ерін, тіл қозғалысының үйлесімділігі артады. Балалар екі-үш дауыссыз қатар келетін сөздерді жиірек дұрыс айтады. Дегенмен жиі кездесетін алмастырулар болуы мүмкін:

Ызың дыбыстар

[ш] орнына [с] (шай → сай), [ж] орнына [з] (жаяу → заяу).

Үнді дыбыстар

[р], [л] дыбыстарының орнына жеңілдетілген нұсқалар (рақмет → йақмет, рет → лет).

Көпбуынды сөздер

Дыбыстарды/буындарды тастап кету немесе орын алмастыру (температура → тематура, пингвин → пивин).

Көп бала өз дауыс аппаратын толық басқара алмайды: сөйлеу қарқынын, дауыс қаттылығы мен биіктігін мәтін мазмұнына қарай бірден өзгерту әлі қиын. Дегенмен олар құрдастарының сөйлеуіндегі қателерді жиі байқайды, ал дыбыстық жағынан ұқсас буындар мен сөздерді (мысалы, «би-и» және «пи-и», «ыдыс» және «ырыс») есту арқылы ажырата алады.

Оқыту мақсаты: көпбуынды сөздер мен сөйлем деңгейіне көшу

Бұл кезеңдегі негізгі міндеттердің бірі — бұрын бекітілген дыбыстарды тек жеңіл сөздерде емес, көпбуынды сөздер мен сөйлемдерде анық әрі түсінікті айтуға жаттықтыру. Сонымен қатар:

[т], [д], [с], [з] сияқты тілалды дауыссыздарын жұмсақтатпай айтуға үйрету.
Екі-үш және одан да көп дауыссыз қатар келетін сөздерді анық айтуға дағдыландыру.
Сөздің дыбыстық жағын сезінуге көмектесу: сөздерде жеке дыбыстарды есту, сөйлеуді тыңдау мәдениетін қалыптастыру.

Сөйлеу тынысы, дауыс және қарқын

4–5 жаста балалардың дем шығару уақыты ұзағырақ: олар 3–5 секунд бойы [а], [у], [и] дауыстыларын созып айта алады. Бұл мүмкіндікті сөйлеу демін дамытуға бағыттап, бір деммен фрикативті дауыссыздарды ([в], [ф], [с], [з]) және дауыстыларды созып айтуға жаттықтыру тиімді.

Сонымен қатар сөйлеудің дұрыс қарқынын қалыптастыру маңызды: бала ойын бірнеше сөйлеммен байланыстыра алса да, сөйлеуі әрдайым мәнерлі әрі қажетті темпте бола бермейді. Сондықтан интонациялық құралдарды қолдану, асықпай сөйлеу, дауыс қаттылығын реттеу — күнделікті қарым-қатынаста да, сабақта да жүйелі үйретіледі.

Сабақтарды жоспарлау

Тілдің дыбыстық мәдениеті бойынша арнайы сабақтарды айына кемінде 1 рет өткізу ұсынылады. Қосымша түрде тіл дамыту, ән және басқа да сабақтарға есту қабілетін, сөйлеу тынысын және артикуляцияны жетілдіретін қысқа жаттығулар енгізіледі. Жаттығудың ұзақтығы мақсатқа қарай әдетте 2–4 минут көлемінде жоспарланады.

Қорытынды бағдар

4–5 жаста дыбыстық мәдениетті дамытуда жүйелілік, ойын арқылы үйрету және сөйлеудің бірнеше қырын бір мезетте жетілдіру (дыбыстау, есту, тыныс, дикция, қарқын, интонация) шешуші мәнге ие. Бұл — баланың сөйлеуінің әрі қарай жан-жақты дамуына берік негіз қалайды.