Шанышқылы Бердіқожа батыр
Бердіқожа батыр туралы біз не білеміз? Балдәурен — балалық шақтан қалған бір бейне әлі есімде. Ол ауылымыздағы Тасқынбай атаның келбеті еді. Қадірменді қария тарих туралы, өткен бабалардың өмірі туралы әсерлі әңгімелер айтатын. Соның бірі бүгінге дейін көкейімде жаңғырып тұр.
«Батырлардың ішіндегі хас батыр ғана өлімнен қорықпаған. Келер күнді, ұрпақтың ертеңін ойлап, найзасын көкке шаншып, шарқ ұрған сондайлардың бірегейі — Бердіқожа батыр еді ғой. Ол тек Шанышқылының ғана емес, алты Алаштың, тұтас қазақтың қайсар, ер мінезді ұлы болатын. Әттең… Осы күнге дейін бабамыздың жерленген жерін біле алмай жүргеніміз өкінішті-ақ!»
Содан кейін ол кісі бізге мейірлене қарап: «Ал, сендер, балаларым, алда-жалда батыр бабаларың туралы естіген-білгендерің болса, ұрпаққа естелік қылып қалдырыңдар. Зиратын тапсаңдар, басына барып дұға оқып, кіндік қаны тамған жердің бір уыс топырағын біздің атымыздан салыңдар. Сонда бабаларыңның аруағы бір аунап түсері хақ», — деп аталық аманатын айтатын.
Кейінірек Қаратай Тұрысов, Мекембай Омаров ағаларымыз да осы сөзді еске алып, қостап, қуаттап жүретін. Алайда уақыт өтті: талай су ақты, талай дүние өзгерді. Ұрпақ алмасып, қоғам ауысты. Қайда жүрсем де ауыл ақсақалы аманат еткен сол сөз құлағымнан кетпей қойды.
Көңілді мазалаған сауалдар
«Шанышқылы Бердіқожа батыр — ол кім? Қандай батыр, несімен батыр болды? Неліктен батырдың атына тұтас рудың атауы қосарланып айтылады? Қазақ еліне қандай еңбегі сіңді? Егер тарихта бар болса, жерін жаудан қорғап, ерлік көрсетсе — неге есімі Қарасай, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай секілді батырлар қатарында жиі аталмайды? Зираты қайда? Ұрпақтары неге үнсіз?» деген сауалдар жан-жақтан қаумалап, маза бермейтін.
Соңғы кездері әсіресе «Неден бастау керек? Кімге бару қажет?» деп көп ойланатынмын. Бұл сұраққа жауап бір күні күтпеген жерден табылды.
2005 жыл. Бір мақаланың әсері
2005 жылдың 22 шілдесі еді. Қызметтен келіп, әдеттегідей «Егемен Қазақстан» газетін оқи бастадым. Онда филология ғылымдарының докторы, профессор Ақселеу Сейдімбектің «Байғозы батыр» атты көлемді мақаласы жарияланыпты. Оқып отырып, қуаныштан төбем көкке бір елі жетпей қалды: мақалада шанышқылы Бердіқожа батыр есімі бір рет емес, үш жерде ерекше аталыпты.
Ғалымның келтірген жолдары жүрегіме ерекше тиді. Он-жиырма рет қайталап оқыған шығармын:
«Байғозы батыр өз кезегінде… керей Жарылғап, әлтеке Жидебай, шанышқылы Бердіқожа, шапырашты Наурызбай, уақ Баян, албан Райымбек сияқты батырлармен жорықтас жолдас, төс тигізген дос-құрдас болады…»
«…Абылай ханның заманындағы қазақ жұртынан шыққан батырлар… шанышқылы Бердіқожа… — депті Мәшһүр Жүсіп».
Осы мақаланы оқи отырып, Бердіқожа батыр ру не тайпа намысын ғана емес, берісі — қазақтың, арысы — алты Алаштың намысын қорғаған, бес қаруын сайлап, кегін алмай қоймаған, соңына ерген елді асыраған нар тұлғалы ер екеніне көзім анық жетті.
Мәшһүр Жүсіп жазбалары: деректің өзегі
Батырды іздеуге мұрындық болған мақаладан кейін дереу нақты дерек берген Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының еңбектеріне ден қойдым. Қолыма алғаш түскені — 1993 жылы Алматыдағы «Жалын» баспасынан шыққан «Қазақ шежіресі». Онда «Шанышқылы Бердіқожа» деген арнайы тарау бар екен.
«Бердіқожа тамы» туралы аңыз бен ишара
Мәшһүр Жүсіп Бердіқожаның жау қоршауында қаларын сезіп, сүйегін алып кету мүмкін болмаған жағдайда бір бармағын кесіп алып, маңайлас жерге көміп, үстіне там салып «Бердіқожа тамы» атауды аманаттағаны айтылады. Дағанделі өзенінің жағасына шошақ мола тұрғызылғаны, оның ұзақ уақыт құламай тұрғаны сөз болады.
Сондай-ақ Бердіқожаның балаларын сынайтын оқиға беріледі: пышақты ұшын жоғары қаратып қадап қойып, домалап келіп үстінен өтуді сұрағанда, бірі тайсақтап жалтарса, екіншісі тайсалмай домалап өтеді, ал пышақтың өзі «жалтарады» деген бейнелі баяндау бар.
Осы жолдарды оқыған соң, тағат таппадым. XVIII ғасырдағы тарихи оқиғалар, сол кезеңнің батырлары мен билері туралы кітаптарды іздеп, Бердіқожа бабам туралы деректерді тере бастадым. Архив мәліметтері, мақалалар мен зерттеулер бірте-бірте жинақталды.
Дағанделі бойындағы мазар: іздің табылған сәті
Үстіміздегі жылдың мамыр айында Қарқаралы ауданынан қуанышты хабар жетті: Мәшһүр Жүсіп жазғандай, Дағанделі өзенінің биік бір белесінде Бердіқожа батырдың тамы бар болып шықты. Дереу жолға шықтық.
Сапардың маршруты
- 17 мамыр: Қарқаралыға келу
- Қарқаралыдан 250 шақырым: Темірші ауылы
- Ауылдан 45 шақырым: Көкшетау мен Дуана таулары арасы
- Дағанделі өзенінің биік жері: ескі мазар
Мазардың сипаты
Екі жарым ғасыр бұрын тұрғызылған бейіттің қос қабырғасы құлап, кесектері шашылып жатыр. Күмбезінің жартысы ғана сақталған. Сонда да жел мен жауыннан мүжілген, күнге қақталған мазар асқақтығын жоғалтпағандай әсер қалдырады. Ұзындығы шамамен сегіз метр, күмбезі доғал, төрт құлақты, биік етіп соғылғаны байқалады. Қалған бұрыштарының бітімі оның шаршылы шикі кірпіштен өрілгенін аңғартады.
Бейіттен төменірек таспен шегенделген терең құдық бар: суы таза, суық. Кезінде бұл маңайда, Дағанделі өзені бойында батыр бабаға қарасты ауылдар қоныс тепкені айтылады.
Темірші ауылының әкімі Қайрат Мұхтар бала күнгі естігендерін жеткізді: көнекөз қариялар «бұл зиратта жаугершілік заманда қол бастаған батыр жерленген» деп отырады екен. Кейін Мәшһүр Жүсіп кітабынан оның Бердіқожа батыр екенін оқып білген.
Кейбіреулер мұны «Бармақтың бейіті» деп те атайды. Мұның мәнісі — батыр жау қоршауында қалатынын сезіп, бармағын шауып беріп, ел көп жүретін жерге жерлеуді сұраған деседі. Бұл нақты дәлелденбеген, аңыз түрінде айтылады.
Темірші ауылының тұрғыны Қабыкеш Елжанов та бұл маңда жылқы баққан жылдарын еске алып, бейіттің бұрынғы күйі бүтіндеу болғанын, күтім болмаған соң құлай бастағанын айтты.
Ресми дерек: энциклопедия не дейді?
Бердіқожа батыр туралы мәлімет Қазақстан ұлттық энциклопедиясының 2-томында (Алматы, 1999) да берілген. Онда Бердіқожа батырдың шамамен 1690–1770 жылдары өмір сүргені, жоңғарларға қарсы шайқаста қол бастаған аға батыр болғаны айтылады. Сонымен бірге қазақ қолбасылары Бердіқожа батырсыз хан кеңесін өткізбегені, жорыққа да шықпағаны жөнінде мағлұмат келтіріледі.
Ұрыс далалары аталған тізім
Энциклопедияда Бердіқожа батырдың Аягөз, Бұланты–Білеуті, Сарысу бойы, Іле басындағы Талқы, Ебі, Алакөл, Алтайдағы Ұланасу, Қандысу, Айдынсу, Шар, Шорға ұрыстары мен Қозымаңырақ, Қоймаңырақ, Ақшәулі, Итішпес көлдері маңындағы, Аңырақайдағы шайқастарда Ұлы жүз жасақтарына басшылық еткені жазылған.
Энциклопедиялық еңбек бұлтартпас дерекке сүйенеді. Демек, Бердіқожа батыр Абылай хан дәуірінде тек қолбасшы ғана емес, ірі саяси тұлға болғаны анық. Үш жүздің игі жақсылары қатысатын хан кеңесінің Бердіқожасыз өтпеуі — оның ақыл-парасатының да айғағы.
Көркем мәтіндегі бейне: достық пен азаматтық
Тарихи тақырыпқа тың серпін берген Қабдеш Жұмаділовтің «Дарабоз» романында Бердіқожа батырдың адамгершілігі мол, сертке берік, қиындықта жолдасының жанынан табылатын қасиеті суреттеледі. Романда 1729 жылы Итішпес – Алакөл бойындағы шайқаста қаракерей Қабанбай кертөбелінен айырылғанда, Бердіқожа өз ақбоз атын беріп, оны қалың жаудан аман алып шыққаны баяндалады. Жазушының пайымынша, Қабанбайдың «Дарабоз» атануына себепкер болған да — осы оқиға.
Бітімгершілік қыры
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Жалаңаш баба» шығармасында Абылай туы астында біріккен батырлар қатарында шанышқылы Бердіқожа да аталады. Кей деректерде Абылай хан кейбір дау мен келіссөздерге тікелей араласпай, «Қордай, Шу бойы мен Талас аймағын қорғап, тыныштық орнататын Бердіқожа бар» деп, оған үлкен сенім артқаны сөз болады. Бұл Бердіқожаның тек қол бастаған батыр ғана емес, мәмілегерлікке де икемі бар ел ағасы болғанын аңғартады.
Мұхтар Мағауин дерегі: жыр ізі, қолжазба ізі
Мұхтар Мағауиннің 13 томдық шығармалар жинағында шанышқылы Бердіқожа туралы тың деректер ұшырасады. Жазушы Мәшһүр Жүсіптің «Мес» жинағынан «Хан Абылай аттанды дегенді естіп, келіпті шанышқылыдан Бердіқожа…» деген жолдарды кезіктіргенін айтады. Бұл — Абылай ханның үлкен жорықтарының біріне дайындық кезі болуы мүмкін деген тұжырым жасайды.
Сондай-ақ Ғылым академиясының қолжазба қорында «Бердіқожа батыр» атты жыр барын, оны арнайы алдырып көргенін, көлемі әжептәуір болғанымен, әлдебір ұмытылған эпостың үзігі секілді әсер қалдырғанын жазады. Әйтсе де, Бердіқожаның Абылай заманындағы атақты ер екені, Қабанбай, Бөгенбай, ер Жәнібек, Барақ батырлармен үзеңгілес серік болғаны аңдалатынын атап өтеді.
Ұмыт қалу қаупі туралы ой
Мағауиннің бір түйіні ауыр: бүгінгі күні кей тұлғалар орынсыз дәріптеліп, ал ел үшін жанын берген асқақ ерлер атаусыз қалып жататынын ескертеді. Сол қатарда Бердіқожа батырдың есімі де ұмытылуға жақындағанын айтып, «Қазақ тарихының әліппесі» еңбегінде Абылай заманындағы бас батырлардың қатарында атай кеткенін жазады.
Арқаға көштің себебі және қазаның қайшылығы
Ойлантатын бір сауал бар: неліктен Бердіқожа өз атамекенін тастап, Арқа жеріне келіп мәңгі тыныс тапты? Бұл туралы И. Г. Андреевтің «Қырғыз-қайсақтың Орта жүзінің сипаттамасы» еңбегінде аздаған мәлімет кездеседі. Онда Абылай хан қайтыс болғаннан кейін қырғыздардың қазақ жеріне қайта ене бастағаны, осы кезеңде Бердіқожаның қырғыздарға қарсы соғысқа аттанғаны айтылады.
Кей деректерде Бердіқожаның Аягөз маңындағы наймандардың жорықта көмек бермегеніне ренжіп, Сарыарқаға ойысқаны, Шыңғыстау аймағына көшіп келгені сөз болады. Дегенмен бұл жайттың бар сырын дөп басып айту қиын: нақтысын уақыт көмескілейді, ал дерек әрқилы сөйлейді. Ақиқаты — оның сүйегі Арқаның кең төсінде қалғаны.
Өлім туралы мәліметтердің өзегі
Бердіқожа батырдың қазасы туралы да бірнеше нұсқа бар. Бір деректе ол аз ғана қолмен қырғызға қарсы аттанып, бейқам жатқан сәтте жау шауып, батырды мерт қылғаны айтылады. Арттан келген қазақ жасағы қырғыздарды қуып, тұтқын алғаны, батырдың сүйегін елге алып қайтқаны баяндалады.
2007 жылы Бішкекте жарық көрген «Алымбектин санжырасы» («Қырғыз шежіресі») атты кітапта да Бердіқожаның қырғыз қылышынан қаза тапқаны жазылады. Демек, батырдың қырғыз қолынан мерт болғаны — ортақ нүкте.
Батырдың артында інісі Секлоян (Секержан) мен төрт ұлы қалғаны айтылады. Үлкені — Лепес, енді бірі — Шоқ, қалғандарының есімдері толық анықталмаған.
«Арманы жоқ батыр жау қолынан өледі» деген сөз бар. Ер мұраты — елдің мұратымен ұштасса, оның аты да, ізі де жоғалмауға тиіс. Бердіқожаның соңынан ерген шанышқылылардың бір бөлігі кейін Шығыс Түркістанға өтіп, абақ-керей арасына барып, керей ішіндегі шанышқылы атасын құрайды деген де дерек айтылады. Бүгінгі ұрпақ сол аруақты Бердіқожаны әулетіміз деп танитыны да сөз болады, бірақ бұл тарау әлі де толықтыруды қажет етеді.
Қорытынды ой
Дағанделі бойындағы ескі мазардың қабырғасы құлағанымен, халық жадындағы жауапкершілік құламауға тиіс. Тасқынбай ата айтқан аманаттың түп мәні де осы: батырды тек аңызға айналдырып қою емес, дерегін түгендеу, белгісін жаңғырту, рухына құрмет көрсету. Бердіқожа батырдың есімі — бір рудың шеңберінде қалатын есім емес, елдік тарихтың өзегіндегі тұлғалардың бірі.