Ана тіліміздің өгейлік көрген кездері ақын жүрегіне ауыр тиген жайт

Бүгінгі поэзиядағы көне түркілік таным көріністері

Көне түркі ескерткіштеріндегі: «Төбемде Көк Тәңірі, төменде Қара жер жаралғанда, екеуінің арасында адам баласы жаралыпты» деген тасқа қашалған жолдар ата-бабаларымыздың тылсым кеңістікті пайымдаған дүниетанымын танытады. Осы көне түсінік бүгінгі қазақ поэзиясында да жаңғырып, жаңа поэтикалық бейнелермен түрленіп көрінеді.

Мұнда Көк Тәңірі түркі нәсілі бас ұрған биіктегі құдіреттің көркем бейнесі ретінде көрініп, ұлттық поэзияның өзегіне сіңгенін аңғарамыз. Бұл дәстүр жазба поэзияда да кең арнаға ұласып, Абайдың аспан мен жерді ата-анаға теңейтін әйгілі жолдарымен сабақтасады.

Тәңірі ұғымы: көне негіз және мәдени аудармалар

Көне түркілер үшін жаратылыстың құдіретті иесі – Тәңірі. Аспан – шамандық танымдағы ең киелі кеңістік, жаратушының орны. «Көк Тәңірі» атауы осы ұғымды айқындайды. Қазақ ұғымындағы «көк» сөзі әрі көріністі (түсті), әрі дүниетанымдық кеңістікті бейнелейді.

Серік Ақсұңқарұлының өлеңінде аспан мен жер жұп бейне ретінде алынады: бірі – абстрактылы Көк Тәңірі, екіншісі – халықтың мекені, тіршілік тұрағы. Ақын өмір белестері мен асуларында осы екеуінің айрықша орны барын қайталай жырлайды.

Мифопоэтикалық өріс: аспан кеңістігі және нұр концепті

Ақынның «Төбемнен жауһар жауып тұр» атты жыр кітабындағы мифопоэтикалық өріс аспан кеңістігін де, жерде тіршілік еткен халықты да тұтастай қамтиды. Оптимистік рухпен астасқан нәзік сырлы сөз өрімдері арқылы ол өмір туралы танымын асқақ шабытпен өрнектейді: «Пенде біткен аяғымен жүрсе егер, жүрегіммен жүремін мен өмірде!»

Рухани биіктеу және әлеуметтік ұғымның ауысуы

Ақынның «Ей, құл мен күңнің түсігі» өлеңінде хан, уәзір, құл, күң ұғымдары әлеуметтік жіктеу ретінде емес, рухани халдің метафорасы ретінде қолданылады. «Хан билеген заман» — ұлттық рух асқақ кезеңнің нышаны, ал «құл билеген заман» — рухани азғындаудың бейнесі.

Соғыс трагедиясы және адам табиғаты: «40 әйел, 4 еркек»

Ақын ұлт тарихындағы қасіретті кезеңдерді лирика-психологиялық тұрғыда айқын бедерлейді. Соның бір мысалы — соғыстың ауыл тағдырына әкелген жарасын ашатын «Қызыларай колхозы. 40 әйел. 4 еркек» атты сюжетті өлеңі. Бұл шығармада 1944 жылдың күзі — «Мұз елі» аталған кеңістік — қасіреттің символына айналады.

Өлеңнің соңына қарай шиеленіс басқа арнаға бұрылып, жесірлердің ашу-ызасы жетім мен жесірдің тағдырын қорғайтын этикалық үкімге айналады. Ақынның азаматтық пафосы дәл осы тұста шегіне жетеді.

Композициялық құрылымдағы қайталаулар (алғашқы және соңғы шумақтың ішінара өзгеріп келуі, негізгі тіркестердің үздіксіз жаңғырып отыруы) өлең идеясын жинақтап, трагедиялық әсерін күшейтеді.

Ұлттық рух және тарихи жады: Кенесары бейнесі

Серік Ақсұңқарұлы поэзиясы үнемі биікке ұмтылған рухтың, сол рухқа дем беретін жүректің шеңберінде өрбиді. Ақынның лирикалық қаһарманы ұлттық қасіретті өз жүрегіне дарытып, тарихи жадыны тірілтеді. Кенесарының «түкті жүрегі» бейнесі — ұлт рухының, қасиет пен киенің метафорасы.

Кенесарының өлімі мен басының табылмауы — халық жадындағы жазылмас жара. Ақын осы жараны жырлау арқылы ұлт намысын, елдік сананы қайта оятады.

Туған жер символикасы: «Қарқаралым — қара орманым»

Ақын поэзиясындағы ұрпақтар сабақтастығы мен уақыт байланысы туған дала бейнесі арқылы өрнектеледі. Қарқаралы — ақын үшін тек географиялық мекен емес, ұлт рухы мен киесінің символдық кеңістігі. 1997 жылғы Қарқаралы ормандарының өртенуі ақын жүрегіне «өрт» болып көшіп, жеке қайғы қоғамдық дертпен астасады.

Ана, тіл, ұлт: бір желідегі үш іргелі ұғым

Әдебиеттегі ана тақырыбы — мәңгілік өзек. Серік Ақсұңқарұлының поэзиясында да бұл тақырып қомақты орын алады. «Қайран шешем» бөліміндегі жырлардан өршіл ақынның сыршыл қалыпқа ауысқанын көреміз: анаға сағыныш, уақытқа налу, құстар арқылы жеткен «сәлем» тәрізді нәзік детальдар әсерлі өріледі.

Ана туралы толғаныс бірте-бірте ана тілі мен ұлт тағдыры мәселесіне ұласады. Ақын үшін тіл — ұлттың жаны; ана қалай қымбат болса, тіл де халық үшін соншалықты қымбат. Сондықтан тілдің «өгейлік көруі» ақын жүрегіне ауыр жара болып қадалады.

Осылайша ана – тіл – ұлт болып тартылған поэтикалық желі ақынның азаматтық ұстанымын күшейтіп, лирикалық әлеміне кең тыныс береді.

Жаңа пішін және интертекст: поэзияның көп дауысты табиғаты

Жинақтағы «Қабіріңе қоям бес шоқ қара гүл» бөлімінде ақын қызық бір тәжірибеге барады: «Қазақ поэзиясының бес кезеңі» туралы кандидаттық диссертацияның жобасы тәрізді етіп, өлең шоғырын «ғылыми жұмыс» пішініне бейімдейді. Бұл — дәстүрлі пішінді жаңғыртып, жаңаша ой айтуға ұмтылған ізденіс.

Бұл бөлімді түсіндіруде интертекст ұғымы маңызды. Әдеби мәтін — өзге мәтіндермен сөйлесетін көп қабатты құрылым. Бір шығарма екінші шығармаға ишара жасап, бұрыннан бар сюжеттерді, образдарды, тарихи деректерді жаңа контексте қайта тірілтеді. Ақын Шәкәрімнің қазасын Пушкиннің Дантеспен дуэльдегі өлімімен астастыра отырып, зұлымдық пен ізгіліктің, рух пен озбырлықтың оппозициясын айқындатады.

Мағжан туралы монологта да интертекстілік тәсіл көрінеді: Біржан салдың тағдыры мен Мағжанның қасіреті ұқсастырылады. Үшінші тарауда Жұбан Молдағалиевтің Желтоқсан күндеріндегі азаматтық даусы, ал кейінгі тарауларда ерте кеткен ақындардың болмысы көркемдік тұрғыдан бейнеленеді (бұл ойлар мәтінде үзінді күйінде берілгендіктен, бөлімнің жалғасы толық қарастыруды қажет етеді).

Қорытынды пайым

Бүгінгі қазақ поэзиясындағы көне түркілік таным — сыртқы «ескілік» емес, ішкі рухани өзек. Көк Тәңірі, аспан мен жер, нұр, ұлттық рух секілді іргелі ұғымдар Серік Ақсұңқарұлы поэзиясында тарихи жадымен, азаматтық үнмен, лирикалық нәзіктікпен тұтасып, мифопоэтикалық кеңістікті кеңейтеді. Ақынның ізденістері дәстүрді жаңғырта отырып, бүгінгі оқырманды рухани биіктікке — тазалық пен жауапкершілікке шақырады.