Өзгеде ақша каражаттары
Банктегі арнайы шоттар: жалпы түсінік
Кәсіпорындардың банктегі арнайы шоттарында жүргізілетін операциялар әдетте 1050 «Жинақ шоттардағы ақша қаражаттары» және 1060 «Өзге де ақша қаражаттары» шоттарында есепке алынады. Бұл топқа, ең алдымен, аккредитивтер, чек кітапшалары, сондай-ақ арнайы мақсаттағы қаражат жатады.
Арнайы шоттардың мәні — қаражатты белгілі бір мақсатқа оқшаулау және оның жұмсалуын қатаң құжаттық тәртіппен бақылау.
Аккредитив: мәні және түрлері
Аккредитив — клиенттің тапсырмасы бойынша банк контрагенттің (бенефициардың) пайдасына беретін және шарттары орындалған жағдайда міндетті түрде орындалуға тиіс төлем міндеттемесі. Аккредитивті ашқан банк (банк-эмитент) жабдықтаушыға төлем жасайды немесе төлемді құжаттар ұсынылған кезде басқа банк арқылы жүзеге асыруға өкілеттік береді.
Аккредитивтің негізгі түрлері
Жабылатын (депоненттелген)
Банк-эмитент орындаушы банкке аккредитив сомасына тең қаражатты оның билігіне береді; бұл сома аккредитивтің әрекет ету мерзімінде төлем жасау үшін пайдаланылады.
Қайтарып алынатын
Банк-эмитент бенефициармен алдын ала келісімсіз аккредитивті өзгерте немесе жоя алады (мысалы, шарт талаптары бұзылса). Дегенмен, өзгерту/жоюға дейін банк қабылдаған құжаттар бойынша төлем міндеттемесі сақталуы мүмкін.
Қайтпайтын (қайтарып алынбайтын)
Банк-эмитент аккредитив шарттары толық орындалса, төлем жасауды өз міндетіне қатаң түрде алады. Бенефициардың келісімінсіз өзгертуге немесе жоюға болмайды (шартта өзгеше көзделмесе).
Дәлелденген және трансферабельдік
Дәлелденген аккредитивте орындаушы банк қосымша кепілдік береді. Трансферабельдік (аудармалы) аккредитив бенефициарға құқықты толық немесе ішінара екінші бенефициарларға беруге мүмкіндік жасайды.
Шартта міндетті түрде көрсетілетін деректер
- банк-эмитенттің атауы;
- аккредитивтің түрі және оны пайдалану тәсілі (ұсынған сәтте төлеу, бөліп төлеу, вексельді акцептеу/негоциациялау);
- жабдықтаушыны хабардар ету тәртібі;
- қаржы алу үшін ұсынылатын құжаттардың толық тізімі және талаптары;
- тауар тиелгеннен кейін құжаттарды ұсыну мерзімі.
Аккредитивтің түрі нақты көрсетілуі қажет: егер белгісіз болса, ол әдетте қайтпайтын деп есептеледі.
Аккредитив бойынша есеп айырысу тәртібі
1) Құжаттарды ұсыну
Бенефициар тауарды тиегеннен кейін аккредитив шарттарында көзделген құжаттарды қызмет көрсетуші банкке ұсынады. Құжаттар аккредитив мерзімі аяқталғанға дейін тапсырылып, барлық талаптардың орындалғанын дәлелдеуі тиіс.
2) Банктің тексеруі
Орындаушы банк құжаттардың дұрыстығын, реквизиттердің толықтығын, қол мен мөрдің үлгіге сәйкестігін тексереді. Егер шартта уәкілетті сатып алушының акцепті көзделсе, акцепт жазбасының болуы және қолдың сәйкестігі міндетті түрде қаралады.
3) Төлем жасау шектеулері
Аккредитив бойынша төлем қолма-қол ақша түрінде төленбейді. Құжаттардың кем дегенде бір талабы бұзылса, төлем жүргізілмейді.
4) Уәкілетті тұлға құжаттары
Егер акцепт уәкілетті сатып алушы арқылы берілсе, орындаушы банкке әдетте: жеке куәлік (немесе оны алмастыратын құжат), қол үлгісі (банкте жоқ болса), іссапар куәлігі немесе сенімхат ұсынылады.
5) Жабу және қалдықты қайтару
Мерзімі өткенде аккредитив жабылады. Орындаушы банк банк-эмитентке аккредитивтің жабылғаны туралы хабар береді. Пайдаланылмаған сома көрсетілген шотқа қайтарылады, ал қайтарылған сома туралы мәлімет банк-эмитентте тиісті күні есепке алынады.
Жауапкершілік қағидасы
Банктің кінәсінен болған кемшіліктерден басқа, бенефициардың шағымдары әдетте банктің қатысуынсыз, тараптардың өзара тәртібімен қаралады.
Аккредитив бойынша бухгалтерлік есеп (негізгі жазбалар)
Аккредитив қаражатының көзіне қарай ашылуы әртүрлі шоттар арқылы көрсетіледі. Егер аккредитив қысқа немесе ұзақ мерзімді банктік қарыз есебінен ашылса — тиісінше 3010 немесе 4010 қолданылады; ал есеп айырысу шотынан ашылса — 1030 пайдаланылады. Көп жағдайда аккредитивтің ашылуы 1060 шотының дебеті арқылы көрсетіледі.
Жиі қолданылатын корреспонденциялар
Тәжірибеде қолданылатын үлгілік жазбалар (нақты ұйымның есеп саясатына байланысты нақтыланады):
Аккредитивті ашу
Көзі: 1030 / 3010 / 4010
Дт 1060 — Кт 1030 (немесе Кт 3010/4010)
Жабдықтаушы шотын төлеу
Дт 3310 — Кт 1060
Пайдаланылмаған соманы қайтару
Қайтару бағыты: 1030 / 1040 / 1050 / 3010 / 4010
Дт 1030/1040/1050/3010/4010 — Кт 1060
Банк комиссиясын төлеу
Дт 7210 — Кт 1030
Чек: анықтама және есепке алу
Чек — чек берушінің (клиенттің) өз банкіне чек ұстаушының пайдасына белгілі бір соманы аудару туралы жазбаша тапсырмасы. Әдетте ол арнайы бланкке рәсімделеді және төлем чек кітапшасы арқылы жүзеге асырылады.
Депоненттеу
Чек кітапшасы бойынша депоненттелген сома берілген кезде, қаражат арнайы есепте оқшауланады: Дт 1060, ал көзіне қарай Кт 1030/1040/1050/3010/4010.
Төлеу тәртібі
Чектер төлем жасау үшін банкке чек ұстаушылар арқылы чек реестрімен ұсынылады. Төленген чектер сомасына: Дт 3390 — Кт 1060.
Чек кітапшасын есеп беруге беру
Жабдықтаушыларға (экспедиторларға) немесе басқа тұлғаларға чек кітапшасын есеп беруге бергенде: Дт 1280 (аналитика: «Өздеріне берілген чек кітапшалары бойынша есеп беретін тұлғалар»), Кт 3390 (аналитика: «Чек кітапшалары бойынша есеп беруші тұлғалармен есеп айырысу»).
Арнайы шоттардағы өзге қаражат: не есепке алынады?
Банктегі арнайы шоттардағы қолма-қол емес қаражат құрамында айрықша сақтауды және мақсатты пайдалануды талап ететін түсімдер көрініс табады. Олардың қатарына мыналар жатады:
Мақсатты қаржыландыру
- үкімет көмегі ретінде алынған қаражат;
- жергілікті бюджеттен мақсатты қаржыландыру;
- кәсіподақтар мен өзге ұйымдардың мектепке дейінгі мекемелерді қаржыландыру қаражаты.
Әлеуметтік және ұйымдық шығыстар
- мәдени-ағарту мекемелері мен демалыс лагерьлеріне арналған қаражат;
- ата-аналардың балалар мекемесінде ұстауға арналған төлемдері;
- кәсіпорын өтініші бойынша күрделі қаржыны қаржыландыруға шоғырландырылатын қаражат.
Филиалдар мен құрылымдық бірліктердің қаражаты
Кейбір ұйымдар құрамындағы филиалдар мен құрылымдық бөлімшелер ағымдағы шығыстарды (еңбекақы, жекелеген шаруашылық шығыстары, іссапар шығыстары және т.б.) жүргізу үшін жергілікті банк мекемелерінде ағымдағы шоттар аша алады. Мұндай қаражаттар да арнайы тәртіппен есепке алынып, мақсатты жұмсалуына бақылау жасалады.