Қазақстан Республикасындағы коммерциялық банктер
Кіріспе
«Банк» ұғымы итальян тіліндегі banco сөзінен тарайды: ол «орындық», «айырбас орны» мағынасын білдірген. Қазіргі түсініктегі алғашқы банк 1407 жылы Италияның Генуя қаласында пайда болды. Ал XII ғасырда Италияда алғашқы вексель қолданылғаны белгілі.
Неге банктер несие жүйесінің өзегі?
Несие қатынастарының басым бөлігі ауқымы мен маңызы жағынан банктер арқылы жүзеге асады. Банктер мемлекет пен кәсіпорындардың, акционерлік қоғамдар мен жауапкершілігі шектеулі серіктестіктердің, білім беру және денсаулық сақтау ұйымдарының, сондай-ақ халықтың уақытша бос қаражатын шоғырландырып, оны нақты капиталға айналдырады.
-
Негізгі қызметтері
Төлемдер жүргізу, есеп айырысу, несие беру, сақтандыруға байланысты операциялар және басқа да көпқырлы қаржылық қызметтер.
-
Экономикадағы рөлі
Уақытша бос ақша ресурстарын жинақтап, оларды экономиканың айналымына қосу арқылы ұдайы өндіріс процесін қолдайды.
Банктің пайда болуы және тарихи дамуы
Тарихта банктің ең қарапайым қызметтерінің бірі — тұқым сатып алуға ақша қарызға беру — жаңа эраға дейінгі VIII–V ғасырларда Вавилонда кездескен. Сол сияқты Ежелгі Египетте, Грекияда және Римде ірі құрылыстарды салу кезінде несие қатынастары қолданылғаны белгілі.
Феодализмге өту кезеңінде тауар-ақша айналысы мен несие қатынастарының ауқымы тарылып, тек XIII–XIV ғасырларда сауданың кеңеюіне байланысты банк ісі төлем делдалы ретінде қарқынды дами бастады. Орта ғасырларда банк ісінің негізгі орталықтары ретінде Италия, Германия және Нидерланды аталса, ерте капитализм дәуірінде бұл рөлді Англия атқарды.
Тарихи мысал: Медичи банкі
XV ғасырда ең ықпалды банктердің бірі Флоренциядағы Медичи банкі болды. Флоренциядағы бас кеңсенің Еуропада 16 филиалы жұмыс істеген.
Көп елдерде банк қызметінің жекелеген түрлері заңмен шектеледі. Банк қызметінің қаншалықты қатаң реттелуі мен лицензиялануына байланысты несие ісін ұйымдастырудың екі үлгісі ажыратылады. Соның нәтижесінде тарихта сегменттелген және әмбебап банктік құрылымдар қалыптасты.
Капиталистік банктердің алғашқы ізашарлары Флоренция мен Венецияда 1587 жылы айырбас ісінің негізінде, яғни әртүрлі елдер мен қалалардың ақшасын айырбастау қажеттілігінен пайда болды. Ол кезеңдегі банктердің негізгі операциялары — ақшаны сақтауға қабылдау және қолма-қол ақшасыз есеп айырысуды жүргізу.
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың мәні
Екі клиенттің қатысуымен банкир өзінің кітабында бір шоттан екінші шотқа белгілі соманы аударып жазу арқылы есеп жүргізген. Бұл — қазіргі аударым операцияларының тарихи бастауы.
Еуропадағы таралуы
Кейінірек осы тәжірибе негізінде Амстердамда (1609) және Гамбургте (1618) банктер ұйымдастырылды. Бұл банк ісінің бастапқы, қарапайым түрлері еді.
Ол кезеңде банктер сауда мен есеп айырысуға қызмет еткенімен, олардың өндіріс саласымен және өндірістік капиталдың айналымымен байланысы әлсіз болды, сондай-ақ несие ақшаларын шығару қызметі жеткілікті дамымады.
Ал капиталистік банктер, керісінше, ұдайы өндірістің, өнеркәсіп пен сауда капиталының қажеттіліктерінен туындады. Натуралды шаруашылықтың ыдырауы, сауда мен тауар айналысының дамуы есеп айырысу мен несиенің маңызын арттырды. Жалдамалы еңбекке көшу халық табысының едәуір бөлігін ақша түрінде төлеуді талап етті.
Тұрақты ақша айналысы қалыптасып, оны ұйымдастыру мен техникалық тұрғыдан қамтамасыз ету міндетін банктер өз мойнына алды. Сонымен бірге банктер несие қатынастарының екінші қыры — өсім әкелетін капиталды басқаруды да жүзеге асырады. Яғни олар фирмалар мен мемлекеттік мекемелердің, сондай-ақ халықтың жинағы мен табыстары сияқты уақытша бос ақша қаражатын шоғырландырып, оны несиеге береді және несие үшін төлем алып, табыс табады.
Банктер іріленген сайын, олар тұтас несие беруші ретінде капиталистік кәсіпкерліктің дербес саласына айналады.
Қазақстанда банк жүйесінің қалыптасуы мен дамуы
Бұл бөлім курстық жұмыстың жоспарына сәйкес Қазақстандағы банк жүйесінің тарихи қалыптасуын, реформалар ықпалын және екі деңгейлі жүйенің құрылуын қамтиды. Төмендегі тақырыпшалар жоспарлық құрылымды сақтай отырып берілді.
1930–1932 жж. несие реформасы
Несие жүйесін қайта ұйымдастыруға бағытталған кезең ретінде қарастырылады; қаржылық делдалдықтың құрылымдық негіздері қайта қаралды.
1988 жылғы түбегейлі банк реформасы
Банк саласын жаңғыртуға, қызметтерді саралауға және институционалдық өзгерістерді енгізуге негіз болған реформа.
Екі деңгейлі банк жүйесін құру
Орталық банк пен коммерциялық банктердің функцияларын айқындайтын, нарықтық экономика талаптарына сәйкес келетін құрылымның қалыптасуы.
Ұлттық банк – Қазақстан Республикасының Орталық банкі
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі: міндеттері мен қызметтері
Бұл тармақ Ұлттық банктің негізгі мақсаттарын, ақша-несие саясаты шеңберіндегі функцияларын және экономиканы реттеудегі рөлін сипаттауға арналған.
Эмиссиялық қызметі, операциялар құрылымы және басқару органдары
Эмиссия, операциялық бағыттар және басқару құрылымы — орталық банктің институционалдық өзегін құрайтын тақырыптар ретінде қарастырылады.
Қазақстан Республикасындағы коммерциялық банктер
Коммерциялық банктер және олардың түрлері
Коммерциялық банктердің нарықтағы орны, қызмет бағыты және мамандануына қарай жіктелуі осы бөлімде ашылады.
Коммерциялық банктердің ұйымдастырылу құрылымы
Басқару деңгейлері, бөлімшелердің өзара байланысы және банктің ішкі ұйымдастыру тетіктері қарастырылады.
Қорытынды
Банктердің қалыптасуы айырбас пен есеп айырысу қажеттіліктерінен басталып, кейін ұдайы өндіріс пен капитал айналымының ажырамас бөлігіне айналды. Уақытша бос ақша қаражатын шоғырландыру және оны несие арқылы экономикаға бағыттау — банк қызметінің өзекті өзегі. Тарихи тәжірибе көрсеткендей, банк жүйесінің дамуы сауда көлемінің ұлғаюымен, ақша айналысының тұрақтануымен және құқықтық реттеудің күшеюімен тығыз байланысты.
Пайдаланылған әдебиеттер
Әдебиеттер тізімі бастапқы мәтінде көрсетілмеген. Бұл бөлімді курстық жұмыс талаптарына сәйкес дереккөздермен толықтыру ұсынылады.