Германияға деген кейбір қосымша талаптар келісімі

Конференцияға КСРО атынан И. В. Сталин, АҚШ атынан Г. Трумэн, Ұлыбритания атынан У. Черчилль қатысты. Алайда 28 шілдеден бастап Черчилльді сайлауда жеңіске жеткен лейбористер үкіметінің басшысы К. Эттли алмастырды. Сондай-ақ үш елдің сыртқы істер министрлері мен штаб басшылары жұмысқа тартылды.

Бұған дейінгі кездесулерде (Тегеран, Ялта) негізгі принциптер алдын ала келісілгенімен, Потсдамда оларды нақтылау әрі соғыстан кейінгі құрылымға қатысты жаңа мәселелерді шешу қажет болды. Келіссөздер оңай болған жоқ: Батыс өкілдері кейбір бұрынғы уағдаластықтарды қайта қарауға ұмтылып, дипломатиялық тартыс күшейді.

Конференция қаулылары нацистік мемлекеттілікті жоюға бағытталды. Германияның әскери әлеуетін қалпына келтіруге жол бермеу үшін милитаристік және нацистік қызмет пен насихатқа тыйым салу, сондай-ақ ірі монополистік бірлестіктердің ықпалын әлсірету мәселелері көтерілді.

Германияны қайта құру жөніндегі талқылауларда бұрын Мәскеу сыртқы істер министрлерінің конференциясы шешімімен құрылған Еуропалық консультациялық комиссияның ұсынымдары да ескерілді. Соғыс аяқталғаннан кейінгі жаңа жағдай Батыс державаларының бір бөлігінде Германияның адам және экономикалық әлеуетін КСРО-ға қарсы ықтимал қақтығыста пайдалану туралы есептің күшеюіне әкелді. Бұл өз кезегінде келіссөздерді күрделендірді.

Потсдамда Германияны бақылауда ұстау механизмі бойынша уағдаластық жасалды: жоғарғы билік КСРО, АҚШ, Ұлыбритания және Францияның қарулы күштері арқылы жүзеге асырылатын болды. Әр держава өз аймағында басқаруды жүргізіп, бір мезгілде Бақылау кеңесі арқылы жалпыгерманиялық мәселелерді үйлестіруге тиіс еді.

Совет делегациясы Бақылау кеңесінің қадағалауымен жұмыс істейтін орталық әкімшілік құрылым құруды ұсынды. Алайда талқылау қорытындысында әзірге орталық Германия үкіметі құрылмайтыны атап көрсетілді. Сонымен бірге қаржы, көлік, байланыс, сыртқы сауда және өнеркәсіп салаларында орталық департаменттерді мемлекеттік хатшылар басқаратын құрылымдар құру көзделді.

Репарация мәселесі аса қызу талқыланды. Бұрынғы ұсыныстарда жалпы көлем 20 млрд доллар болып, оның 50%-ы КСРО-ға берілуі тиіс деген ұстаным айтылған еді. Алайда АҚШ пен Ұлыбритания КСРО экономикасының нығаюына мүдделі болмады және батыс аймақтардағы өнеркәсіп әлеуетін толық құлдыратуға қарсы тұрды.

Кеңес жағы әр мемлекет репарацияны өз бақылауындағы аймақтан алсын деген тәсілді қолдады. Нәтижесінде арнайы келісім қабылданып, КСРО-ға өндірістік жабдықтардың бір бөлігі көмір және басқа өнімдерге айырбас ретінде, сондай-ақ белгілі үлесі өтеусіз берілетін болды. Батыс державалары өз репарацияларын батыс зоналардан өндіріп алуға тиіс деп белгіленді.

Рур өнеркәсіп ауданына төртжақты бақылау қою туралы кеңестік ұсынысқа АҚШ пен Ұлыбритания келіспеді. Бұл экономикалық қауіпсіздік пен ықпал аймақтары мәселесінің қаншалықты өткір тұрғанын көрсетті.

Конференцияда Германияның әскери-теңіз және сауда флотын бөлу мәселесі де қаралды. Су асты қайықтарын жою туралы ұсыныс қолдау тапты. Үш үкімет флотты бөлу және тиісті рәсімдерді үйлестіру үшін Үштік әскери-теңіз комиссиясын құруға келісті.

Потсдамда соғыстан кейінгі бірқатар территориялық мәселелер шешілді. Соның ішінде Кёнигсберг қаласы мен оның айналасындағы аудан (кейін Калининград) КСРО-ға берілді. Бұл шешім Еуропадағы қауіпсіздік архитектурасын қайта қалыптастырудың бір бөлігі ретінде қарастырылды.

Польшаға бұрын фашистік Германия тартып алған жерлер қайтарылып, Польша мен Германияның жаңа шекарасы Одер—Нейсе сызығы бойымен белгіленді: Балтық теңізінен бастап өзендер арқылы Чехословакияға дейін.

Конференцияда әскери қылмыскерлерді жауапқа тарту мәселесі де көтерілді. Кеңес делегациясы басты соғыс қылмыскерлерін тезірек жазалау қажеттігін атап, негізгі тұлғалар ретінде Геринг, Гесс, Риббентроп, Розенберг, Кейтель және басқаларын атады.

Ұлыбритания мен АҚШ Лондонда халықаралық трибунал арқылы сот жүргізілетінін мәлімдеді. Кеңес жағы айыпталушылардың алғашқы тізімі 1945 жылғы 1 қыркүйекке дейін дайын болуын талап етті. Бұл ұстаным соғыс қасіретін бастан өткерген халықтардың әділетке деген сұранысымен үндес еді.

Потсдамда Германияны денацификациялау, демократияландыру және демилитаризациялау бойынша бірлескен бағыт бекітілгенімен, кейін Батыс державалары Германияның батыс бөлігін КСРО мен социалистік елдерге қарсы саясаттың тірегіне айналдыруға ұмтылды. Соның аясында Батыс Германияны ремилитаризациялау және оны НАТО-ға тарту бағыты күшейді. Бұған жауап ретінде Германияның шығыс бөлігінде еңбекшілер Герман Демократиялық Республикасын құрды.

Үш мемлекет Финляндия, Румыния, Болгария және Венгриямен дипломатиялық қатынас орнату мәселесін қарастыруға келісті. Сондай-ақ Италия және аталған елдермен бейбітшілік шарттарын дайындау үшін Сыртқы істер министрлері кеңесі құрылды. Оның құрамына КСРО, Ұлыбритания, Франция, Қытай және АҚШ өкілдері кірді; кейін Кеңес Германия мәселесіне қатысты бейбіт реттеулерді де үйлестіруге міндеттелді.

Конференция Италия, Румыния, Венгрия, Болгария және Финляндиямен бітімдер жасалғаннан кейін, осы мемлекеттердің БҰҰ-ға кіруін ұлы державалардың қолдайтынын бекітті. Осылайша Потсдам конференциясы соғыстан кейінгі халықаралық қатынастардың негізгі түйіндерін талқылап, Германияның соғыстан кейінгі тағдырын айқындаған шешімдер қабылдады.