Жаңғырту үшін инвестициялар тарту мақсатында инвестициялық климатты жақсарту
Зейнетақы жүйесін жаңғырту: мемлекеттің рөлі және жауапкершілік
Қазақстанда зейнетақымен қамсыздандыру жүйесін жаңғырту бұл саладағы мемлекеттің рөлін күшейтуді көздейді. Себебі жинақтаушы зейнетақы жүйесінде бақылау, реттеу, басқару, сондай-ақ қаржылық және құқықтық жауапкершіліктің негізгі ауыртпалығын мемлекет көтереді.
Негізгі түйін
Жүйенің орнықтылығы үшін тек әкімшілік бақылау жеткіліксіз: салымдардың сақталуын, инвестициялық табыстылықтың әділ бөлінуін және тәуекелдерді басқаруды қамтитын көп деңгейлі кепілдік тетіктері қажет.
Инвестициялық табыстылық және нормативтік шектеулер
Қазіргі уақытта зейнетақы қорларының инвестициялық табысы бойынша нормативтік лимиттер қолданылмайды. Сонымен қатар салымшылардың шоттарына аударылатын табыстылықтың ең төменгі пайызын мемлекет деңгейінде бекіту орынды болар еді. Бұл қадам тәуекелдердің бір бөлігін жүйелі түрде шектеуге және қорлардың инвестициялық тәртібін тәртіпке келтіруге ықпал етеді.
Кепілдіктер: кім қорғалған, кім назардан тыс қалады?
ҚР заңнамасына сәйкес мемлекет жинақтаушы зейнетақы қорына (ЖЗҚ) аударылатын міндетті зейнетақы жарналарының сақталуына кепілдік береді. Алайда бұл кепілдік, негізінен, ЖЗҚ банкротқа ұшыраған жағдайда алушыларға міндетті жарналардың номиналдық құнын қайтарумен шектелуі мүмкін.
Даулы тұс
Заң бойынша зейнетақы төлемдерін алуға құқығы әлі туындамаған салымшылардың мүддесі айқын қорғалмайды. Кепілдік тетігі оларға да қолданылуы тиіс, бірақ «қайтару» түсінігі шартты болуы мүмкін: қор банкрот болған сәтте салымшы өз жинағын тікелей ала алмауы ықтимал.
Мұндай жағдайда мемлекет салымшының таңдауына қарай, зейнетақы салымдарын өтемақымен қоса басқа ЖЗҚ-ға көшіру арқылы қайтаруды қамтамасыз етуі қажет. Бұл тәсіл жүйедегі сенімділікті сақтап, салымшыны құқықтық және операциялық белгісіздіктен қорғайды.
Инфляция ұғымы және нақты қорғаныс тетіктері
Зейнетақымен қамсыздандыру туралы заңдарда инфляция деңгейі түсінігінің мазмұны жеткілікті ашылмаған. Банкротқа ұшыраған ЖЗҚ жағдайында зейнетақы төлемдерін алушылардың инфляциялық шығындарын төмендететін нақты механизмдер қажет. Мысалы, арнайы өтемақы формулаларын немесе активтерді есептен шығару/қалпына келтіру рәсімдеріне инфляцияны ескеретін талаптарды енгізу мүмкін.
Көп деңгейлі кепілдендіру жүйесінің қажеттілігі
Жоғарыдағы мәселелерді қорытындылай отырып, Қазақстанда зейнетақы салымдарының сақталуына берілетін кепілдіктер жеткіліксіз деген тұжырым жасауға болады. Сондықтан ЖЗҚ-ның инвестициялық ресурстарының сенімді қалыптасуын қамтамасыз ету үшін көп деңгейлі кепілдік жүйесін құру қажет.
Мұндай жүйені енгізу ЖЗҚ-ның зейнетақымен қамсыздандыруға жеткілікті ресурстар жинақтау қажеттігінен туындайды және салымшы сенімін институционалды деңгейде бекітеді.
Инвестициялық құралдардың тапшылығы және активтерді тиімді орналастыру
Қазіргі кезеңде ҚР ЖЗҚ зейнетақы активтерін басқаруды ұйымдастырудағы негізгі мәселе — ішкі институционалды инвесторлардың инвестициялық әлеуеті тұрақты өсіп отырған жағдайда тартымды инвестициялық құралдардың жеткіліксіздігі.
Зейнетақы активтерін экономиканың нақты секторындағы салаларды дамытуға және зейнетақы саласының басым бағыттарын қаржыландыруға пайдалану қажет. Бұл ретте жинақтаушы жүйенің қаржы ресурстарын нақты жобаларға тарту келесі құралдарға сүйеніп құрылуы тиіс:
- Мемлекет кепілдік беретін мемлекеттік емес бағалы қағаздар
- Банк құралдары
- Ипотекалық міндеттемелер
- Депозиттер
Теориялық және тәжірибелік тұжырымдар мен ұсыныстар
1) Зейнетақы қорларының қаржы делдалы ретіндегі рөлі
Зейнетақы қорлары экономикалық жүйедегі қаржы делдалдарының бір түрі ретінде іскерлік белсенділікті арттыруға ықпал етуі тиіс. Яғни капитал салымдарын қажет ететін өнеркәсіп компаниялары мен ұсақ инвесторлардың мүдделері арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету маңызды.
Жинақтаушы зейнетақы қорларының ерекшеліктері
- Әлеуметтік бағыты бар институттар болып табылады.
- Зейнетақы жарналарын қабылдап, мүмкіндіктердің өсуіне қарай активтерді тәуекелі төмен әрі сенімді жобаларға инвестициялайтын қаржы институттары.
- Төлемдердің басталуы мен жарналардың толық түсуі аяқталуы арасында бірнеше жылға созылатын уақыт аралығы қалыптасады.
2) Әлеуметтік саясат пен жаңғыртудың үйлесімі
Мемлекет жүргізетін әлеуметтік саясат жаңғырту идеясымен өзара сабақтас болуы керек. Бұл зейнетақыны уақытында төлеу, әлеуметтік міндеттемелерді сақтау, сондай-ақ атаулы әлеуметтік қорғауды күшейту сияқты бағыттарды қатар қамтиды.
Экономиканы жаңғырту
Экономикалық өсудің қажетті қарқынын қамтамасыз ету және тиімділікті арттыру құралы ретінде.
Инвестициялық климат
Жаңғырту үшін инвестиция тартуға мүмкіндік беретін жағдайларды жақсарту.
Әлеуметтік қолдау
Нарықтық өзгерістерді қолдауға және жаңғыртуды қоғамдық тұрғыдан сүйемелдеуге бағытталған саясат.
Зейнетақы жүйесін жаңғыртудың басты мақсаты — экономикалық өсуді қамтамасыз ететін, қаржылық тұрғыдан тұрақты және әділ жүйе құру. Жүйені жаңа саяси және экономикалық жағдайларға бейімдей отырып, өтпелі кезеңде ескі жүйе жаңа зейнетақылық сақтандыру институттары толық іске қосылғанға дейін жұмыс істеуі тиіс.