Мүліктік емес жеке қатынастың негізгі тобына, біріншіден жеке мүліктік байланысты емес, екіншіден олардың объектілері мүліктік емес жеке құқық жатады
Мүліктік емес жеке қатынастардың мәні және азаматтық құқықтағы орны
Мүліктік емес жеке қатынастардың негізгі тобына, біріншіден, мүліктік мазмұнмен тікелей байланысты емес қатынастар, екіншіден, объектісі мүліктік емес жеке құқықтар болып табылатын қатынастар жатады. Олар жеке тұлғаның қадір-қасиеті, бостандығы мен құқықтары, сондай-ақ өзінің қызмет түрін таңдау еркіндігі сияқты игіліктерге қатысты туындайды.
Жалпы ереже бойынша, азаматтық-құқықтық қорғау құралдары мұндай құқықтар бұзылған жағдайда қолданылады. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 1-бабы 1-тармағына сәйкес, мүліктік қатынастармен байланысты мүліктік емес жеке қатынастар азаматтық құқықпен реттеледі.
Маңызды тұжырым
Бұдан мынадай қорытынды жасалады: мүліктік қатынастарға байланысы жоқ мүліктік емес жеке қатынастардың бәрі бірдей азаматтық құқықпен автоматты түрде реттеле бермейді. Алайда мұндай қатынастар азаматтық құқық пәніне жақын болса, онда олар мүліктік қатынастардың бар-жоғына қарамастан, құқықтық реттеуді қажет етеді.
Бұл жерде ғылымның міндеті Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексі нормаларының мәтінімен немесе азаматтық заңдардың нормативтік актілеріндегі ережелермен ғана шектелмеуі тиіс. Ғылымның мақсаты — мүліктік (бағалы) және мүліктік емес қатынастарды ажыратып қоюмен қатар, азаматтық құқық пәнінің ішкі бірлігін дәлелдеу.
Мүліктік (бағалы) және мүліктік емес қатынастардың өзара байланысы
Қатынастардың қалыптасуына байланысты мүліктік-бағалы қатынастар осы қатынасқа қатысушылардың материалдық игіліктер үшін атқарған еңбегінің саны мен сапасына қатысты өзара бағалауды болжап көрсетеді. Ал мүліктік емес жеке қатынастарға қатысушылардың жеке-дара қасиеттері, абыройы мен жеке мәртебесіне қатысты бағалау басым болады.
Барлық қоғамдық қатынастарда белгілі бір бағалау элементі бар деп айтуға болады. Дегенмен өзара бағалау қабілеті азаматтық құқық пәніне жататын қатынастарда айқынырақ көрініс табады. Қандай қызмет саласы болмасын және субъектілік құрамы қандай болса да, жалпы белгілер тұрғысынан мүліктік емес жеке және мүліктік-бағалы қатынастар белгілі бір бірлікті құрайды.
Мүліктік қатынастарға байланысы жоқ мүліктік емес жеке қатынастардың түрлері
1) Жеке тұлғаның жеке игіліктерін қорғауға бағытталған қатынастар
Бұл топқа субъектінің өз өміріне, денсаулығына, ар-намысына, қадір-қасиетіне, іскерлік беделіне, имиджіне, жеке өміріне, ерік-жігер бостандығына, атына және өзге де жеке игіліктеріне байланысты мүдделерін жүзеге асыратын қатынастар жатады.
- Өмір және денсаулық
- Ар-намыс, қадір-қасиет, іскерлік бедел
- Жеке өмір, есім, имидж
2) Әлеуметтік бостандықтарды жүзеге асыруға қатысты қатынастар
Бұл топқа қозғалыс еркіндігін жүзеге асыру, қызмет түрін таңдау, қоғамдық ұйымдарға қатысу, ғылым, өнер және әдебиет жетістіктерін пайдалану, сондай-ақ офис, тұрғын үй және өзге де әлеуметтік игіліктерге қатысты дербестік қатынастары кіреді.
- Қозғалыс еркіндігі және қызмет түрін таңдау
- Қоғамдық ұйымдарға қатысу
- Ғылым, өнер, әдебиет жетістіктерін қолдану
Ұйымдастыру қатынастары туралы ғылыми көзқарас
1960-жылдары профессор О. А. Красавчиков азаматтық-құқықтық пән аясында ұйымдастыру қатынастарын бөлек көрсету туралы пікірін негіздеді. Ғылымда азаматтық қоғамдағы мүліктік және мүліктік емес салалардың байланысы жоққа шығарылмағанымен, бұл пікірдің заңдағы нақты орны айқындалмай қалды.
«Ұйымдастыру» ұғымының мазмұны
Мұнда «ұйымдастыру» дегеніміз — негізгі мүліктік және мүліктік емес қатынастарды тәртіпке келтіру мақсатында тең құқықты субъектілердің өзара қатынасы. Олардың объектісі негізгі қатынастардың пайда болуына, орындалуына немесе тоқтауына жағдай жасау үшін атқарылатын белгілі бір әрекеттер мен жұмыстар болып табылады.
Алдағы талдау бағыты
Осы тақырыпты нақтылай отырып, келесі кезекте бірінші топқа жататын мүліктік емес жеке қатынастарға — ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік беделге байланысты қатынастарға — жеке тоқталу қажет.