Құтты қонаққа
Қонақжайлық туралы қазақ мақалы мен нақыл сөздер
Қазақ дүниетанымында қонақ — береке мен сын, ниет пен жауапкершіліктің өлшемі. «Қонақасы — тәңір ақысы» деген сөз қонақ күтуді жай дәстүр емес, адамдық парыз деп танудың айғағы. Төмендегі мақал-мәтелдер қонақтың мінезін де, үй иесінің әдебін де, дастарқанның қадірін де айқын көрсетеді.
Қонақтың орны мен қонақасы
Қонақ қойдан жуас. Май берсең де жей береді.
Тойдан табылмайды.
Қонақасы — тәңір ақысы.
Құтты қонаққа — тәтті тамақ.
Қонақты сөзбен тойдыра алмайсың.
Асыңа тойғызбасаң да, ақ ниетіңе тойғыз.
Шақырмаған қонаққа шайдан артық ас жоқ.
Тоқ қонақты сыйлау оңай.
Үй иесінің әдебі және кең пейіл
Қонағын сыйласа, төрге шық дейді.
Сыйлы қонақ босағада отырмайды.
Көңіл кең болса, үйдің тарлығы білінбес.
Алдына ас қойдым, екі қолын бос қойдым.
Қонағың сен «ет» деме, мен «кет» демеймін.
Қонақасыңа емес, қабақ-қасыңа риза.
Негізгі ой
Қонақ күтудегі басты нәрсе — мол ас емес, шынайы ілтипат. Дастарқан — ниеттің айнасы, ал жылы қабақ — қонақтың көңіл тоқ етер қазынасы.
Жол, жолаушы, уақыт өлшемі
Жолаушының азығы — жолында.
Жаяу қонақ тыныш ұйықтар.
Қонақ бір күн қонса — құт, екі күн қонса — жұт.
Бұл нақылдар қонақтың қадірін кеміту емес, уақыт пен шамаға сай сыйластықты аңғартады: қонақ та, үй иесі де бір-бірінің жағдайын ескеріп, жолын ауырлатпай, көңілін ауыртпауға тырысқан.
Қонақтың сыны, мінезі және сөз әдебі
Қонақ аз отырып, көп сынайды.
Қонағым, жүре тоярсың.
Келгенше қонақ ұялады, келген соң үй иесі ұялады.
Қонағы жаман болса, үй иесі қыдырады.
Сыларға асың болмаса, сыйпарға тілің болсын.
Сыпайы қонақ сайыңды жейді, мылжың қонақ миыңды жейді.
Алғыс, құт және береке
Қонағыңның алтынын алма, алғысын ал.
Құтты қонақ келсе, қой егіз табады.
Қонақ келсе, ет қызарар; ет қызармаса, бет қызарар.
Ет жегеннің бәрі қонақ.
Көргендік пен қарым-қатынас мәдениеті
Өзі қонақ болып көрмеген, қонақты сыйлай білмейді.
Қонаққа бара білсең, шақыра да біл.
Атың барда жер таны, асың барда ел таны.
Бұрынғы қонақ соңғы қонаққа орын берер.
Екі үйдің қонағы емексіп жүріп аш қалар.
Қонағым, өз үйіңді де ойлап отыр.
Түйін
Қазақ мақалдары қонақжайлықты даңғазаға емес, кісілікке тірейді: қонақтың көңілін табу — дастарқанның молдығымен ғана өлшенбейді, ал үй иесінің абыройы — ықылас пен әдептен танылады.
Қонағын сүймеген баласын ұрады, не үйін сыпырады.