Сабақтас құрмалас сөйлемдер
Құрмалас сөйлемді топтастырудың қалыптасуы: алғашқы тұжырымдар
Қазақ тіл білімінде құрмалас сөйлемді топтастыру мәселесіне алғаш назар аударғандардың бірі — А. Байтұрсынұлы. Ол «Тіл-құрал. Сөйлем жүйесі мен түрлері» еңбегінде құрмалас сөйлемге қатысты түсінік беріп, оны сыйыса құрмаласу және қиыса құрмаласу деп екіге бөледі.
Байтұрсынұлы «сыйыса құрмаласу» қатарына келтірген кейбір мысалдар (мысалы, «Қарабай мен Сарыбай аңға шықты») қазіргі тілдік таным тұрғысынан бірыңғай мүшелі жай сөйлем ретінде бағалануы мүмкін. Дегенмен мұндай құрылымдардың құрмаласқа жақындайтын ішкі заңдылығы бар екенін де жоққа шығаруға болмайды (салыстыру үшін: «Қарабай да аңға шықты, Сарыбай да аңға шықты»).
Ерте жіктемелер: салалас, сабақтас және мағыналық тармақтар
А. Байтұрсынұлы «қиысқан құрмаластарды» салалас және сабақтас деп бөледі. Салаластарды мағынасына қарай: жиылыңқы, қайырыңқы, айырыңқы, сұйылыңқы, қойылыңқы деп сараласа, сабақтастарды: бастауыш бағыныңқы, анықтауыш бағыныңқы, пысықтауыш бағыныңқы деп жіктейді.
Қ. Жұбанов құрмалас сөйлемді «күрделі сөйлем» деп атап, оны да салалас және сабақтас түрлеріне бөледі. 1936 жылы орта мектептің 5–7 сыныптарына арналған қазақ тілі бағдарламасында құрмалас сөйлемдердің жасалу жолдары мен амал-тәсілдері көрсетіліп, мағыналық түрлері арнайы сөз болады.
Салаласта байланысу амалдары
- Баяндауыш құрамындағы еді көмекші етістігі
- Шартты рай тұлғасы
- Көсемшенің -п тұлғасы
- Дәнекерлер: да, және, сосын
- Жалғаулықтар: сол себепті, сондықтан, сөйтіп, бірақ, сөйтсе де, я, әйтпесе, не болмаса, үйткені, неге десең т.б.
- Есімдіктер: осы, сол, бұл
Сабақтаста байланысу амалдары
Бағдарламада сабақтастардың жасалуы, негізінен, құрамында қатыстық сөздері бар шартты рай тұлғалы етістіктерге сүйенетіні айтылады.
Сол кезеңдегі жіктемеде салаластар: ыңғайлас, ереуіл, талғама, себеп-салдар, шарт-жағдай; сабақтастар: анықтауыш бағыныңқылы, толықтауыш бағыныңқылы, пысықтауыш бағыныңқылы болып сараланады.
Ғылыми бағыттың орнығуы: Аманжолов пен Сауранбаев
Құрмалас сөйлемді алғаш рет практикалық мақсаттан гөрі ғылыми тұрғыдан жүйелеуге күш салған ғалымдардың бірі — С. Аманжолов. Ол құрмалас сөйлемдерді салалас, сабақтас, аралас және тиянақсыз сабақтас деп төрт түрге бөледі.
Н. Сауранбаев ұсынған бірнеше жіктеме
- Алғашында: салалас және сабақтас
- Кейінірек: салалас, сабақтас және іргелес
- Соңғы нұсқада: салалас, сабақтас, аралас, үйірлі мүшелі сабақтас
С. Жиенбаев болса құрмаластың негізгі екі түрі ғана бар деп есептеп, аралас құрмаластың «өз алдына бөлек заңдары жоқ» екенін атап көрсетеді.
«Іргелес құрмалас» ұғымының мәні
Н. Сауранбаев «іргелес құрмалас» деп, негізінен, жалғаулықсыз салалас құрылымдарды жеке қарастырады. Оның уәжі: іргелес құрмаласта салаластың да, сабақтастың да белгілері ұштасады. Салаласқа тән белгі — компоненттердің грамматикалық тұрғыдан тең дәрежеде байланысуы және баяндауыштың тиянақты болуы; ал сабақтасқа жақындататын белгі — компоненттердің ішкі мағына жағынан бірін-бірі сипаттап, белгілі бір тәуелділік қатынаста келуі.
Бағыныңқы компоненттің қызметі
Ғалым бағыныңқы компоненттің табиғатын сөйлем мүшелерінің қызметімен байланыстыра қарастырып, бағыныңқы басыңқы сөйлемдегі бір мүшенің қызметін атқарады деген тұжырымға келеді.
Сабақтас түрлерінің жіктелуі (Сауранбаев)
- Анықтауыш бағыныңқылы
- Толықтауыш бағыныңқылы
- Пысықтауыш бағыныңқылы (мезгіл, себеп-амал, мақсат)
- Шарт бағыныңқылы
- Қарсы бағыныңқылы
- Салыстырма бағыныңқылы
Үйірлі мүшелі құрылымдарға қатысты түсіндіру
Үйірлі мүшесі бар құрылымдарды Н. Сауранбаев екі түрлі түсіндіреді: егер есімшелі оралымның өзіне қатысты бастауышы болмаса, ол есімше анықтауыш үйірлі мүшелі жай сөйлем ретінде беріледі:
«Емтихандарын уақытында өткізген студенттер демалысқа кетті».
Ал егер есімшелі құрылымның өз бастауышы болса, мұндай құрылым анықтауыш бағыныңқы ретінде түсіндіріледі:
«Асан кітапханадан алып оқыған қызық кітап бүгін маған тиді».
Зерттелу кезеңдері және жаңа ғылыми өріс
Құрмалас сөйлем синтаксисінің зерттелуін Қ. Есенов үш кезеңге бөліп қарастырады: 1920–1940 жылдар, 1940–1950 жылдар және 1950 жылдан кейінгі уақыт. Бұл кезеңдерде А. Байтұрсынұлы, Қ. Жұбанов, С. Жиенбаев, С. Аманжолов, Н. Сауранбаев, М. Балақаев, А. Ысқақов, Ғ. Бегалиев, Т. Қордабаев, О. Төлегенов, А. Әбілқаев, Қ. Есенов, Х. Арғынов және басқа да ғалымдардың еңбектері ерекше аталады. Сонымен қатар Р. Әмір, Қ. Мамытбеков, Ұ. Салиева зерттеулері де синтаксис дамуына елеулі үлес қосқан.
Төртінші кезеңді бөлу қажеттілігі
Тоқсаныншы жылдардың соңы мен бүгінгі күн аралығы қазақ тіл білімінде, соның ішінде грамматика мен синтаксисте жаңа кезең ретінде сипатталады. Осы уақыт аралығында құрмалас сөйлемге тікелей не жанама қатысты көптеген диссертациялар қорғалып, бұрын жеткілікті назар аударылмаған бағыттар алға шықты.
- Интонациялық ерекшеліктер
- Аралас құрмаластар мен көп компонентті салаластардың құрылымдық-мағыналық сипаттары
- Компоненттерді байланыстыратын тұлғалардың мағыналық қатар түзудегі қызметі
- Функционалдық грамматика және коммуникативті синтаксис тұрғысынан талдау
- Сөйлемді мәтін ішіндегі мағыналық байланыстар жүйесінде қарастыру
- Сөйлеу процесінде қалыптасатын бірлік ретінде сипаттау; бір тұлғаның көп мағыналылығы және мәндес құрылымдар парадигмасы
Бұл арнада М. Базарбаева, Б. Шалабай, Ж. Жақыпов, З. Ерназарова, Б. Сағындықұлы, К. Садирова, Б. Қапалбеков, С. Қазыбаев, С. Айтжанова, А. Фазылжанова, Б. Елікбаев және басқа зерттеушілердің еңбектері мәселені жан-жақты түсіндіруге ықпал ететіні анық.
Дегенмен зерттеулерде құрмалас сөйлемдердің мағыналық-құрылымдық топтары мен оларды байланыстырушы формаларға көбірек мән беріліп, компоненттердің сипаттарының тұтас құрылымға тигізетін ықпалы, сондай-ақ синтаксис пен семантиканың арақатынасына қатысты кейбір сауалдар әлі де тереңдете зерттеуді қажет етеді.
Қазіргі ұстанымдар: құрылым, байланыс және мағына
Б. Шалабай: предикатив санына мән беру
Б. Шалабай құрмаластарды байланыс сипатына қарай салалас және сабақтас деп бөледі. Үш не одан да көп предикативтік орталықтан тұратын құрылымдарды көп компонентті құрмаластар деп алып, оларды: көп компонентті (сыңарлы) салалас, көп бағыныңқылы сабақтас және аралас деп жіктейді.
Салаластар байланысу тәсіліне қарай жалғаулықты және жалғаулықсыз болып ажыратылады; жалғаулықты салаластар мағыналық қатынастарына қарай ыңғайлас (мезгілдес), себептес, қарсылықты, талғаулы, кезектес болып сараланады. Мұнда назар аударарлық жайт — автордың құрмаластарды алдымен предикатив сыңарлар саны бойынша жіктеп алуы.
Р. Әмір: іргелесті дербес құрылым ретінде жіктеу
Р. Әмір қазақ тіліндегі құрмалас сөйлем жүйесінде үш құрылымдық түрді айқындайды: жалғаулықты салалас, іргелес салалас, сабақтас. Ол іргелес салаластарды құрылыс ерекшелігіне қарай тұрақты және ауыспалы түрлерге бөліп, әрі қарай грамматикалық-семантикалық топтарға ажыратады.
Іргелес салаластың семантикалық тармақтары
- Мезгілдік
- Қарсылықтық
- Себептік
- Шарттық
- Теңдік қатынасты білдіретін
- Айқындауыштық қатынасты білдіретін
- Объектілік қатынасты білдіретін
- Телінбе компонентті
- Ауыспалы іргелес салаластар
Ал жалғаулықты салаластарды ол ыңғайлас, себептес, қарсылықты, талғаулы, кезектес деп жіктейді. Әмір сипаттаған іргелес құрылымдардың кейінгі кезеңдерде күшейген коммуникативтік талаптармен байланысы бар екені байқалады.
Дәстүрлі және қазіргі топтастыру: ортақ негіздер
Қазақ тіл білімінде құрмалас сөйлемдерді топтастыруда бірнеше ұстаным орнықты. Дәстүрлі жіктемеде құрмаластың үш түрі көрсетіледі: салалас, сабақтас және аралас. Қазіргі тілтанымда да әртүрлі жіктеу үлгілері қолданылады.
Құрылымдық ұстаным (құрамына қарай)
Құрылымдық тұрғыдан құрмалас сөйлемдер құрамындағы предикатив сыңарлар санына қарай екі үлкен топқа бөлінеді: екі (қос) құрамды құрмаластар және көп құрамды құрмаластар. Екі құрамды құрмаластар компоненттердің грамматикалық байланысу тәсіліне қарай салалас және сабақтас деп ажыратылады. Көп құрамды құрмаластарды аралас, көп компонентті салалас, көп бағыныңқылы сабақтас деп жіктеуге болады.
Мағыналық ұстаным (қатынас түріне қарай)
Құрмаластарды мағыналық қатынасқа сүйеніп топтастыру дәстүрі өзектілігін жоғалтпайды. Бұл ұстаным бойынша мынадай түрлер көрсетіледі: ыңғайлас, шарт, қарсылық, салыстырма, мезгіл, себеп, амал, мақсат, түсіндірмелі, кезектестік және талғау мәнді құрмаластар.
Екі құрамды салалас/сабақтастардың мағыналық тармақтары
Екі құрамды салалас және сабақтас сөйлемдер мағыналарына қарай әртүрлі тармақтарға бөлінеді. Мысалы, салаластарда: мезгілдес, себеп–салдар, қарсылықты, шартты, салыстырмалы қатынастар жалғаулықты және жалғаулықсыз түрде ұшыраса береді.
Үнемі жалғаулық арқылы жасалатын салаластарға талғаулы және кезектес салаластар жатады. Жалғаулықсыз салаластардың ішінде түсіндірмелі салалас жиі аталады.
Көп компонентті салалас екі не одан да көп жай сөйлемнен құралады; кей жағдайда мұндай құрылымдар сыйыса айтылып, ықшамдалады.
Баяндауыш тұлғасына қарай бөлу
Құрмалас сөйлемдерді баяндауышының жасалуына қарай есімді құрмалас және етістікті құрмалас деп бөлуге де негіз бар. Дегенмен қазіргі синтаксистегі жаңа бағыттар құрмаластарды тек тұлғалық ерекшелікпен емес, ең алдымен екі компонент арасындағы мағыналық қатынас арқылы сипаттауды да теріске шығармайды.
Сабақтасты байланыстыру амалдарына қарай жіктеу
Сабақтас құрмаластарды байланыстырушы амалдардың қатысуына қарай топтастыру да кең тараған. Бұл ұстаным бойынша сабақтастар:
- Есімше формалары арқылы жасалатын сабақтас құрмалас сөйлемдер
- Шартты рай формалары арқылы жасалатын сабақтас құрмалас сөйлемдер
- Көсемше формалары арқылы жасалатын сабақтас құрмалас сөйлемдер