Нарық бұрын
Қоғамдық өндіріс және нарықтың орны
Қоғамдық өндіріс процесінде қоғамдық өнімнің қозғалысы сан мыңдаған шаруашылық байланыстар арқылы жүреді. Бұл байланыстар кәсіпорындардың, салалардың, аймақтық кешендердің (территориялық комплекстердің), жалпы халық шаруашылығының экономикалық “қан тамыры” іспетті: дәл осы арналар арқылы өндірістің “қан айналымы” жүзеге асады.
Қоғамдық өнімнің осы қозғалысында нарық маңызды қызмет атқарады. Нарықтың өміршеңдігі өндірістің табиғатына, экономикалық және әлеуметтік жағдайға тәуелді болғанымен, оның белгілі бір дербестігі бар. Сондықтан ол ұдайы өндірістің барлық сатыларына, түпкі нәтижесіне және тиімділігіне едәуір ықпал етеді.
Негізгі ой
Нарық — тек “сату–сатып алу” алаңы емес; ол өндіріс, бөлу, айырбас және тұтыну тізбегіндегі байланыстарды үйлестіретін экономикалық жүйенің маңызды буыны.
“Нарық” ұғымы төңірегіндегі пікірталастар
Нарық мәселесі туралы теориялық айтыстар әлі де тоқтаған жоқ. Экономикалық әдебиет пен зерттеулерде “нарық” терминінің мәні толық ашылып болды деу қиын. Біреулер нарықтық қатынастарды стихиялық күштер үстемдік ететін, ұйымдастырылмаған кәдімгі базармен теңестірсе, енді біреулер нарықты экономиканың барлық “ауруын” тез жазатын ғажайып күш ретінде дәріптейді.
Саяси-экономикалық мағынада нарық — айырбас қатынастарын білдіретін экономикалық категория. Ол экономикалық қатынастар жүйесінде ұдайы өндіріс процесінің маңызды сатысы ретінде айырбасты сипаттайды. Дегенмен “Нарық дегеніміз не?” деген сұраққа бір ғана қысқа анықтамамен жауап беру оңай емес.
Неліктен түсінбеушілік жиі кездеседі?
- Нарық бұрын елімізде терең зерттелмеді, сондықтан әдебиеттерде оның мәнін бұрмалап түсіндіру жиі ұшырасты.
- Бөлу әдістеріне негізделген басқару жүйесінде нарық проблемалары ұзақ уақыт ғылыми зерттеу нысаны бола алмады.
- Әкімшіл-әміршіл жүйенің идеологиялық ықпалы нарықтың орны мен маңызына қатысты біржақты көзқарастардың қалыптасуына әсер етті.
Нарықтың кең тараған анықтамалары
Нарық туралы бірыңғай пікірдің жоқтығы түрлі анықтамалардың қатар өмір сүруіне алып келді. Төмендегі тұжырымдар жиі кездеседі:
Нарық — өндіріс факторларын немесе оның нәтижелері мен шарттарын айырбастауға байланысты болатын өндірістік қатынастардың белгілі бір бөлігі немесе жүйесі.
Нарық — сатушылар мен сатып алушылардың арасындағы тауарлар мен қызметтерді өткізу процесіне байланысты қалыптасатын экономикалық қатынастардың жиынтығы.
Нарық — тауарларды сатып алу және сатумен байланысты орын алатын экономикалық қатынастар жиынтығы. («Саяси экономия», Алматы, “Ана тілі”)
Нарық — тауарларды өткізуге байланысты сатушылар мен сатып алушылардың арасындағы қатынастар жүйесі.
Бұл анықтамалардың әрқайсысы өз жағынан қисынды болғанымен, мәселенің бір қырын ғана қамтиды. Шын мәнінде тауар-ақша және нарықтық байланыстар “сату–сатып алу” шеңберімен шектелмейді. Басымдық айырбас пен айналыс саласындағы қатынастарға ғана емес, өндірістің өзінде қалыптасатын қатынастарға да берілуі тиіс. Өйткені өнім дәл сол жерде жасалады; әрі оның тауарға айналуын, тауар-ақша қатынастарының нақты нысандарын айқындайтын экономикалық байланыстар да сонда пайда болады.
Нарық категорияларының тууы
Экономикалық дамудың объективті жағдайлары нарықты және оның негізгі категорияларын — баға, ұсыныс, бәсеке және т.б. — өмірге әкелді.
Нарық пен жоспар: қарсы қою емес, үйлестіру
Ұзақ уақыт бойы әкімшілдік-әміршілдік басқару әдісінің үстем болуы нарықтың дамуын тежеді. Соңғы жылдары экономикалық басқару әдістеріне көшу нарықтық айырбасқа жол аша бастады. Бұл қадам батыстық модельдерді жай ғана көшіру емес; ол шаруашылық механизмін қайта құру барысындағы заңды құбылыс ретінде түсіндіріледі.
Мысалы, Венгрияда 1988 жылы экономикалық реформа аясында өндіріс құрал-жабдықтарына көтерме сауданы енгізу арқылы нарықтық тепе-теңдік қалыптастыруға әрекет жасалды.
Соңғы уақыттағы теориялық талқылауларда нарық пен жоспарды бір-біріне орынсыз қарсы қою кездеседі. Ал шын мәнінде ұдайы өндіріс (жоспарлы ұйымдасқан процесс) нарықтың икемділігін және экономикалық тиімділігін арттыру үшін пайдаланылуы тиіс. Демек, нарық — ұдайы өндірісті үйлесімді дамытудың маңызды тетігі. Экономиканы нарықтық реттеу ұйымдасқан жоспарлы шаруашылық механизмнің құрамды бөлігі ретінде онымен тығыз байланыста әрекет ететінін ұмытпау қажет.
Нарық туралы ілім: негізгі идеялар мен ықпалдар
Адам Смит: байлықтың көзі — еңбек және еркін айырбас
Ағылшын экономисі Адам Смит экономика туралы бір ғана ірі еңбек жазғанымен, оны экономиканың дербес ғылымға айналуына негіз қалаған ойшыл деп таниды. Оның «Халық байлығы» еңбегі 1776 жылы жарық көрді. Смиттің досы Давид Юм бастапқыда бұл еңбекті түсініп оқитындар аз болады деп ойлаған. Алайда уақыт Юмның қателескенін көрсетті: кітапты адамдар екі ғасырдан астам уақыт бойы оқып, талдап келеді.
А. Смиттің түсіндіруінше, ұлттың басты байлығы алтын мен күмісті жинақтауда емес. Байлық — еңбек ететін және ашық нарықта айырбас жасайтын қарапайым адамдардың әрекеттерінің нәтижесі. Соңғы екі ғасырдағы экономикалық ғылым көп жағдайда Смит қалдырған теориялық іргетасты талдау және толықтыру арқылы дамып келеді.
Кілт тұжырым
Ұлттық байлықтың негізі — өндіріс пен еңбектің өнімділігі; ал нарық сол өнімнің еркін айналымы арқылы мүмкіндіктерді кеңейтеді.
Фридрих фон Хайек: нарық — ішкі себептерден туатын әлеуметтік тәртіп
А. Смиттің нарық туралы идеяларын Австрия экономисі, Нобель сыйлығының лауреаты Фридрих фон Хайек өз еңбектерінде дамытты. Оның пікірінше, нарық — ішкі себептерден пайда болатын әлеуметтік тәртіптің бір формасы.
Хайектің айтуынша, нарық жүйесінде бағаның алдын ала берілген, біркелкі шкаласы болмайды: ол бәсекелестік мақсаттарды жалғастырады және соларға қызмет етеді. Бірақ қоғам мақсаттарының қайсысы алдымен орындалуы керектігіне кепілдік бермейді.
Смит ілімінен шығатын қорытынды: нарықтың тиімділігі артып, бәсекелестердің әрқайсысы өз экономикалық мақсаттарына жету мүмкіндіктерін кеңейте береді. Қоғам дамуының диалектикасы да нарықтық экономиканы ұйымдастыруға алып келетіні белгілі.
В. И. Ленин: еңбек бөлінісі және нарықтың байланысы
В. И. Ленин: “Айырбас адамдарды нарық арқылы біріктіреді”, — деп жазды. Оның ойынша, “нарық” ұғымын қоғамдық еңбек бөлінісінен бөліп қарастыруға болмайды. Осы себепті социализм құруда және социалистік шаруашылықты ұйымдастыруда нарықтық қатынастарды толық пайдаланудың қажеттілігі туралы көзқарасы тарихи жағдайларға қарай өзгеріп отырды.
Ленин көзқарасының өзгеруіне ықпал еткен факторлар
- Нарық мазмұнының өзгеруі және еркін бәсекелестіктен монополистік капитализмге өту барысындағы рөлінің ауысуы.
- Құрылмақ қоғам және оның қозғаушы күштері туралы жалпы теорияның айқындала түсуі.
- Өтпелі дәуір кезеңінде экономиканы мемлекет тарапынан басқару механизмдерінің дамуы.
Нарықтың пайда болу себептері
Нарықтық қатынастардың қажеттілігі қоғамдағы еңбек бөлінісін тудыратын себептерден бастау алады. Адамдардың өндірістік мүмкіндіктері олардың қажеттіліктеріне қарағанда табиғи түрде шектеулі. Кей адамдар тек белгілі бір салада ғана жұмыс істеп, белгілі бір өнім түрін ғана өндіре алады. Ал олардың қажеттіліктері миллиондаған атауы бар әртүрлі тұтыну игіліктері мен қызметтерді қамтиды.
Ресурстардың шектеулілігі
Экономикалық ресурстарға жер, еңбек, техника, шикізат, ақпарат және т.б. жатады. Олардың ортақ қасиеті — сиректік, яғни шектеулілік. Экономикалық теорияда бұл құбылыс көбіне “Ресурстар заңы” ретінде сипатталады.
Мұндай жағдайда пайда табу мен молшылықты қамтамасыз ететін тетік біреудің даналығының немесе жеке ақылдылығының жемісі ғана емес. Ол еңбек бөлінісі мен нарық механизмдері арқылы көрініс береді. Адамдар өздеріне қажет әртүрлі ресурстарды алу үшін еңбек өнімдерін бір-бірімен айырбастауға табиғи түрде бейім болады.
“Көрінбейтін қол” және жеке мүдденің қоғамдық нәтижесі
Осы тұста А. Смит зерттеген “көрінбейтін қол” теориясына назар аударған жөн. Бұл теория адамдардың экономикалық субъект ретінде өзара байланысын түсіндіреді: әркім басқа біреудің еңбегінің өніміне мұқтаж болады.
Әдетте адам қоғамға пайда келтіруді саналы түрде мақсат етпейді және өзі келтіріп отырған пайданың ауқымын толық сезіне бермейді. Ол көбіне өз мүддесін көздейді, ал басты мақсаты — өзіне пайда түсіру. Бірақ соған қарамастан, әлдебір “көрінбейтін қол” оны өзі көздемеген нәтижеге қарай бағыттап отырады.