Шәкәрім Ұлы Абайдың жақын туысы, немере інісі
Шәкәрім Құдайбердіұлы: ағартушы ойшылдың рухани мұрасы
ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында өмір сүрген Шәкәрім Құдайбердіұлы — Абай мектебінің дәстүрін жалғастырған, қазақ халқының тарихы мен мәдениетінде терең із қалдырған көрнекті гуманист ақын, ойшыл, тарихшы-шежіреші, ағартушы ғұлама. Ол қоғамдық-ағартушылық, мәдени және әдеби өмірге белсене араласып, ағартушылық-демократиялық және гуманистік идеяларды дәріптеді. Бұл тұрғыдан Шоқан, Абай, Ыбырай ұстанған ағартушылық арнаны ілгері жалғастырған тұлғалардың бірі саналады.
Педагогикалық көзқарасы және білім беру ісіндегі маңызы
Шәкәрім туралы жарық көрген еңбектерді жүйелі талдап, оның педагогикалық көзқарасын, ағартушылық қызметін және ақындық даралығын айқындайтын қырларын ғылыми тұрғыда зерделеу маңызды. Бұл зерттеулердің нәтижесін болашақ мұғалімдерді даярлау жүйесінде кеңінен пайдалану, сондай-ақ мектеп мұғалімдеріне әдістемелік бағыт-бағдар беру — бүгінгі күннің өзекті қажеттілігі.
Шәкәрімнің ағартушылық-педагогикалық ұстанымын түсіндіруде оның өлеңдері мен поэмаларына, ғылыми еңбектері мен аудармаларына сүйене отырып, тәлім-тәрбие мәселелерін талдау айрықша орын алады. Адам санасына ізгілік дарытып, тазалық пен инабаттылықты орнықтыратын көркем шығармалардың тәрбиелік әлеуеті жоғары.
Мектептегі оқыту міндеті
Егемен ел кезеңінде туған халқымен қайта қауышқан алыптардың бірі ретінде Шәкәрім мұрасын оқыту — тек мәтінді таныту емес, оның терең мәнін ашу. Әсіресе, ақынның адамдық болмыс, азаматтық құқық, ар-ұят туралы ойларын талдай отырып, оқушы санасында жауапкершілік пен әділет сезімін қалыптастыру — мұғалімге жүктелетін маңызды міндет.
Адамгершілік мұраттары: әділет, ынсап, мейірім
Шәкәрім өз заманының мінез-құлқын, қоғамдағы олқылықтарды сын көзімен қарап, адам бойындағы жағымсыз қасиеттерден жиренуге үндейді. Оның өлеңдері жақсылық пен әділдікті, азаматтық сезімді, ар-ұятты, өзін-өзі бағалауды, қамқорлық пен қарапайымдылықты, кішіпейілділікті тәрбиелеуге қызмет етеді.
«Насихат» өлеңі: өсиет пен бағыт
Азаматтық рухты биікке көтеріп, эстетикалық сезімді тәрбиелейтін туындыларының бірі — «Насихат». Өлеңнің өзегі — ақыл, нақыл, өсиет. Ақын жастарды өнер мен ғылымға ұмтылуға, үздіксіз үйренуге шақырады.
Өлеңнен түйін
«Сен ғылымға болсаң ынтық, бұл сезімді әбден ұқ,
Білгеніңнің жақсысын қыл, білмегенді біле бер.
Білген ердің бол шәкірті, білмегенді қыл шәкірт,
Үйренуге қылма намыс, үйретуге болма кер».
Бұл жолдарда ғылым мен білімнің адамдық пен азаматтыққа жеткізетін негізгі құрал екені көрсетіліп, шәкірттік пен ұстаздықтың өзара сабақтастығы айқындалады.
Шәкәрімнің оқу-білімге, өнерге, еңбекке және биік гуманизмге қатысты көзқарасы Абай ойларымен үнемі үндесіп отырады. Ол ғылым мен білімді жеке бастың олжасы емес, ел игілігіне ортақ қазына деп таниды:
«Қай ғылымды білсеңіз де қазір оны елге жай,
Құры ішінде кеткенше пайдалансын өзгелер».
Еңбек, тәрбие және өмір кезеңдері
Шәкәрім еңбек тәрбиесіне ерекше мән беріп, еңбекті адам бойындағы ең қажетті қасиеттердің бірі деп түсінді. Ол еңбектің жеке адам өміріндегі ғана емес, бүкіл адамзат дамуындағы тарихи маңызын да терең сезінді.
Қазақ поэзиясындағы дәстүрлі арна — адам өмірін жас ерекшеліктеріне қарай кезең-кезеңге бөліп сипаттау. Шәкәрім жастық қуанышын дәріптеумен шектелмей, есейген шақтың да өзіндік мәні бар екенін насихаттайды:
Отбасы, парыз, сыйластық
«Әрине, балаң білсе қадіріңді,
Орындап екі айтқызбай әміріңді.
Жасыңнан жаның сырлас жарың болса,
Қыл өткізбей білетін тамырыңды».
Ақын бұл ойларында егде тартқан шақтағы баланың, жардың қызметін ғана емес, оның тәлімдік-тәрбиелік мәнін де алға шығарады.
Халық даналығы: мақал-мәтел, жұмбақ, шешендік сөз
Шәкәрім мақал-мәтелдерді, жұмбақтарды, шешендік сөздерді шығармаларына арқау етіп, олардың тәрбиелік әрі танымдық құндылығын жоғары бағалады. Мақал-мәтел — халықтың ғасырлар бойғы өмір тәжірибесінің шежіресі; оның көркемдік даналығы аз сөзге терең мағына сыйғызуында.
Жинаушылық еңбегі
Ол халық даналығын тек қолданумен шектелмей, бірқатар мақал-мәтелдерді жинап, баспаға әзірлеген. Кейін баласы Ахат көшіріп қалдырған 137 мақал-мәтел Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының қолжазбалар қорында сақталған.
Шешендік сөздерге де ерекше мән берген Шәкәрім қазақтың мақал-мәтелдері мен шешендік үлгілерін жинап, газет-журнал беттерінде жариялап, шежіре деректерін де топтастырған.
Шежіре, поэмалар және аудармалар
Шәкәрімнің құнды еңбектерінің бірі — 1911 жылы жарық көрген «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі». Сонымен қатар, «Қалқаман — Мамыр» және «Еңлік-Кебек» поэмалары жеке кітап болып басылған.
Ол әлем әдебиетінің бірқатар классиктерін қазақ тіліне еркін аударып, әдеби көкжиекті кеңейтті: Бичер-Стоу (Гарриет), Л. Н. Толстой, шығыс классиктері Хафиз бен Физули шығармалары қазақ оқырманына жақындай түсті. Ақын шығармаларының толық жинағы 1988 жылы «Жазушы» және «Жалын» баспаларынан жарық көрді.
«Піскен мен шикі» мысал өлеңі мазмұндық-тағылымдық тұрғыдан Ыбырай Алтынсариннің «Бай баласы мен жарлы баласы» әңгімесімен үндесіп, тәрбиелік мәні жағынан жақын келеді.
Зерттеу дәстүрі және оқу үдерісіне енгізу
Шәкәрімнің педагогикалық-ағартушылық әрі психологиялық көзқарастарын тануда педагогика және психология тарихын зерттеген көрнекті ғалымдар Қ. Б. Жарықбаев пен С. Қалиевтің еңбектері айрықша аталады. Бұл бағыттағы зерттеулерді тереңдетіп, ғылыми жүйеге келтіре отырып, мұғалім даярлау бағдарламаларына және мектеп тәжірибесіне мақсатты түрде енгізу қажет.
Абай дәстүрі және «Үш анық»
Шәкәрім — Ұлы Абайдың жақын туысы, немере інісі. Ақынның рухани мектебі де Абай тағылымымен сабақтас. Сондықтан Шәкәрім шығармашылығында Абай есімі мен әсері кең орын алады.
Терең философиялық мұра
Ғұламаның жеке болмысын айқындайтын терең философиялық еңбегі — «Үш анық». Бұл еңбек мектеп бағдарламасында «Адам мен қоғам» пәнінде, ХІХ ғасыр басындағы қазақ ойшылдары тақырыбын өткенде оқытылады.
Шәкәрімге дейін қазақ арасында жүйелі философиялық дәстүр мен арнайы дүниетанымдық еңбек қалдыру тәжірибесі кең таралмағаны айтылады. Осы тұрғыдан алғанда, ол дүниетанымға бағытталған еңбегімен рухани мектептің жаңа бір арнасын айқындаған тұлға ретінде бағаланады.