Заңгерлер мектебі

Инь және Ян мектебі өз бастауын «Өзгерістер кітабынан» (б.з.б. VII—VI ғасырлар) алады. Бұл — мифологиялық түсініктердің тарихи сахнадан ығысып, философиялық көзқарастардың орныға бастаған шағы.

Инь мен Ян қағидалары аспан мен жердің, ұрғашы мен еркектің арақатынастарымен тығыз байланысты. Белсенділік көбіне Янға, ал енжарлық Иньге тән деп сипатталады. Бірақ олардың бірлігі — дамудың көзі. Осыдан заттар мен құбылыстар өзгеріске ұшырайды, бұл өзгеріс адам өміріне де қатысты.

Аспан, жер және адам үштік бірлік ретінде белгілі бір даму жолымен — даомен — тіршілік етеді.

Екінші мектеп Конфуций есімімен тығыз байланысты. Конфуций (қытайша Кун Цю, Кун Чжунни; әдебиетте жиі Кун-цзы — «Ұстаз Кун») б.з.б. 551–479 жылдары Лу патшалығында өмір сүрген. Ол кедейленген ақсүйек әскербасының отбасында дүниеге келді. 22 жасынан ұстаздықпен айналысып, атағы Лу мемлекетіне кең тарады.

Конфуций елу жасында Лу патшалығында көрнекті саяси қайраткерге айналды. Алайда сарай маңындағы топтардың жаласымен он үш жыл бойы ел аралап, тұрақсыз өмір сүруге мәжбүр болды. Өзге мемлекеттерде ілімі кең қолдау таппай, б.з.б. 484 жылы Отанына оралады.

Конфуцийдің көзқарастары оның шәкірттері құрастырған «Лунь юй» («Сұхбаттар мен пікірлер») еңбегінде жинақталған. Мұнда ұстаздың ой-тұжырымдары, қағидалары мен пікірлері беріледі. Конфуций өзіне, ұрпақтарына және шәкірттеріне арналған қорымға жерленген; оның үйі кейін әйгілі ғибадатханаға айналған.

Конфуций ілімінде үлгі тұтарлық ер адамға тән қасиеттер — адамгершілік (жэнь), үлкенді сыйлау (сяо), әдет-ғұрып пен дәстүрді құрметтеу (ли) — жоғары деңгейде болуы тиіс. Адам тумысынан жаман болып тумайды; оны жақсы да, жаман да ететін — өскен ортасы.

Конфуций мемлекетті үлкен отбасы ретінде қарастырды. Тарихи тұрғыдан алғанда, оның ілімі үстем тап мүддесін көбірек қорғап, құлдықты түбірімен терістеген жоқ. Соның нәтижесінде ұзақ уақыт бойы мемлекеттік ресми идеологияға айналып, Қытай қоғамдық өмірінің көптеген саласына ықпал етті.

Моизм мектебінің негізін салушы Мо Ди (б.з.б. 479–391) басты назарды әлеуметтік ахлаққа аударды. Бұл мектеп Конфуций іліміне көп қырынан қарсы болды, өйткені оның өзегінде жалпыға ортақ сүйіспеншілік идеясы жатты.

Кейін Мо Ди ізбасарлары таным мәселелеріне ден қойып, ұстаздары құптамаған онтологиялық сұрақтарға да жауап іздей бастағаны айтылады.

Атаулар мектебі заттар мен құбылыстардың тілде бейнеленуі мен олардың шынайы болмысы арасындағы сәйкестікке ерекше мән берді. Бұл мәселе Еуропа философиясында (ортағасырлық схоластикада) әлдеқайда кейін ғана кеңінен талқыланғаны белгілі.

Заңгерлер мектебі назарын саяси-әлеуметтік мәселелерге бұрып, мемлекет пен құқықтың шығу төркінін, мәнін және мақсатты қызметін зерттеуге ден қойды. Бұл бағыт Конфуций ілімін өткір сынап, өзіндік тұжырымдарын қалыптастырды. Мектеп Хань дәуіріне жақын кезеңдерде айқындалып, ірі өкілдерінің бірі Шан Ян мынадай ой айтады:

«Кім ақылды болса — заң шығарады, ал кім ақымақ болса — заңмен шектеледі. Қабілетті тәртіпті өзгертеді, қабілетсіз тәртіп арқылы шырмалады. Тәртіпке шырмалған адаммен іскерлік туралы, заңмен шектелген адаммен өзгеріс туралы әңгімелеудің жөні жоқ».

Заңгерлер мектебі тәртіп (ли), жақсылық (дэ), адамгершілік/инсандық (жэнь) секілді категорияларды талдап, қоғамдық басқару логикасына жақындатты. Мұнда дао заттар мен құбылыстардың даму тәртібін белгілейді, ал мазмұн қатып қалған күй емес — үздіксіз өзгеріс.

Заңгерлер мектебінің өзекті түйіні: «жаңа заманға ескі киім кигізуге болмайды». Жаңа тарихи шындық үшін басқарудың жаңа тәсілдері қажет, ал ескі тәртіпке ғана сүйеніп қалудың пайдасы аз.

Деректерде Хань Фэйдің идеяларын Цинь императоры Шихуан қатты қолдап, өзге мектептерге тыйым салғаны айтылады. Алайда қатыгез басқару тәсілдерінің салмағын көтере алмаған Хань Фэйдің ақыры өзіне қол жұмсағаны туралы да көне мәліметтер кездеседі.

Конфуций іліміне қарсы тұрған ықпалды бағыттардың бірі — даосизм. «Дао» қазақша «жол» деген мағына береді. Бұл ілімнің негізін салушы — б.з.б. VI ғасырда өмір сүрген Лао-цзы (лақап аты «кәрі ұстаз»), шын аты — Ли Эр. Көне деректерде оның б.з.б. 604 жылы туғаны айтылады, бірақ көптеген қытай зерттеушілері бұл мәліметтің дәлдігіне күмән келтіреді. Кей деректерде оның 160–200 жыл өмір сүргені де айтылады.

Лао-цзы патша сарайында тарихшы әрі мұрағат меңгерушісі қызметін атқарған делінеді. Қартайған шағында Конфуциймен кездесіп, сұхбаттасқаны туралы аңыз да бар.

Дао ци ұғымымен байланысып, әлемнің түпнегізін құрайды. Әлемдегі бәрі қозғалыста: үздіксіз өзгерістер барысында құбылыстар өз қарама-қарсылығына айналып отырады. Мысалы, суық жылынады, сұйық қатады, жақсылық жамандыққа ауысуы мүмкін. Ақыр соңында әділет жеңеді, әлсіз күш жинайды — деген тұжырым да осы өзгеріс логикасымен үндес.

Лао-цзы үстем тап өктемдігіне қарсы болып, шектен шыққан ысырапшылдықты жоюға, қарапайым өмір салтына — алғашқы қауымдық реңктегі табиғилыққа — қайта оралуға үндеді. Дәуірдегі ғылыми таным деңгейінің шектеулігіне байланысты даосизм көбіне анайы материалистік сипатта қалды, дегенмен онда алғашқы диалектикалық ойлардың нышаны айқын көрінеді.

Біздің дәуірімізге таяу кезеңдерде Қытайда қоғамдық даму тоқырауға ұшырап, үстем топтардың қырқысуы мен мемлекетаралық соғыстар еңбекші халықты күйзелтті. Осындай жағдайда даосизм діни-мистикалық сипат алып, бірнеше тармаққа бөлінді. Соған қарамастан, Лао-цзы тұлғасына деген құрмет үзілген жоқ: қытайлықтар күні бүгінге дейін оның аруағын қастерлеп, жерленген жеріне тағзым етеді.