Ипотекалық несиелеудің біршама қарапайым және біршама жетілген үлгісі шартты түрде айтсақ, қарапайым ашық үлгі
Ипотекалық несиелеудің ашық үлгілері
Ипотекалық несиелеудің салыстырмалы түрде қарапайым әрі біршама жетілген түрі — шартты түрде «қарапайым ашық үлгі». Бұл тәсілде ипотекалық ссудаларға берілетін барлық өтінімдер банктің меншікті және сырттан тартылған қаражаттары есебінен қамтамасыз етіледі: клиенттердің депозиттерде жатқан қаражаты, банкаралық несиелер және өзге де ресурстар.
Негізгі ерекшелігі
Ипотекалық ссудалар бойынша пайыз мөлшерлемелері елдегі несие-қаржы нарығындағы жағдайға тікелей тәуелді. Бұл тәуелділік банктердің ипотекалық несиелеуге қатысты активтері мен операция көлеміне елеулі ықпал етеді.
Қарапайым ашық үлгі негізінде ипотекалық несиелеуді ұйымдастыру, әсіресе қаржы нарығы мен бағалы қағаздар нарығы толық қалыптаспаған көптеген елдерде, іс жүзінде кеңінен таралған.
Кеңейтілген ашық үлгі: екінші нарықтың рөлі
Алдыңғы тәсілден өзгеше келесі модель — кеңейтілген ашық үлгі. Мұнда ипотекалық несиелеу жүйесіне арналған несиелік ресурстар жылжымайтын мүлікпен қамтамасыз етілген екінші реттегі бағалы қағаздар нарығы арқылы арнайы ұйымдастырылып қалыптастырылады.
Қажетті шарттар
- Кеңейтілген ипотекалық нарық инфрақұрылымының қалыптасуы
- Екінші нарықта айналыста жүретін бағалы қағаздар эмиссиясын мемлекеттік қолдау
- Қатаң әрі жүйелі қадағалау
Қайда жиі қолданылады
Бұл үлгі, әдетте, экономикасы тұрақты елдерде кең таралған: екінші нарық тиімді жұмыс істеп, тәуекелдер мен өтімділік құралдары салыстырмалы түрде орныққан болады.
Балансталған автономды үлгі: жинақ-ссуда принципі
Ипотекалық несиелеудің тағы бір нұсқасы — балансталған автономды үлгі. Оның басты белгісі — қызметінің жинақ-ссуда принципіне негізделуі. Бұл жағдайда банктің жиынтық несиелік портфелі капиталдың ашық нарығынан қарыз алу арқылы емес, керісінше, өзара кассалық көмек қағидаты бойынша болашақ қарыз алушылардың қаражатын тарту есебінен құрылады.
Негізгі шектеу
Қарыз алушы тек алдын ала өз уақытша бос қаражатын жоспарланған несиенің кемінде жарты сомасы көлемінде жинақтағаннан кейін ғана ссуда алуға құқылы. Бұл — алдыңғы үлгілермен салыстырғандағы басты кемшілік.
Дегенмен, бұл модельдің маңызды артықшылығы бар: автономдылығының арқасында ол жалпы несие нарығындағы жағдайға тәуелділікті азайтады. Мұндай тәсіл әсіресе экономикасы тұрақсыз елдерде ипотекалық несиелеуді дамыту үшін өзекті.
Банк үшін не өзгереді?
Балансталған автономды үлгі іске асқанда ипотекалық банк үшін «ресурсты қайдан және қандай бағамен табамын?» деген сұрақ екінші орынға ығысады. Банктің басты міндеті — көрсетілетін қызмет үшін экономикалық тұрғыдан негізделген маржаны белгілеу.
Маржа логикасы: қарапайым мысал
Егер жинақтарға төленетін табыс 10%, ал несие бойынша пайыз мөлшерлемесі 13% болса, банк маржаны жинаққа төленетін табысты несие бағасынан шегеру арқылы 3% деңгейінде қалыптастырады.
Нарыққа тәуелсіздік
Осы логикаға сай, модель қарыз қаражатының нарықтық бағасына да, сондай-ақ пайыз деңгейінің жалпы өзгерісіне де салыстырмалы түрде тәуелсіз бола алады. Алайда, мұнда өзара есеп айырысулардың еркін айырбасталатын валютада жүргізілуі маңызды алғышарт ретінде қарастырылады.
Тәуекелді төмендететін фактор
Бұл үлгінің тағы бір артықшылығы — несие беруші үшін қайтарым тәуекелінің төмендеуі. Тұрғын үй алғысы келген азамат сатып алу сәтінен 2–10 жыл бұрын арнайы қаржы-несие жүйесімен өзара қатынас орнатады және мүмкіндігіне қарай арнайы банктерде немесе жинақ кассаларында болашақта алатын тұрғын үй құнының шамамен 45%-ын жинақтайды.