Ұғымдар бәйтерегін
Ұғым бәйтерегін құрастыру — бір ұғымның мәнін тереңірек түсінуге көмектесетін зерттеу әдістемесі. Бұл үдеріс философиялық, психологиялық, қисындық және өзге де терминологиялық сөздіктерге сүйену арқылы жүзеге асырылады.
Эксперимент әдістемелері мен ғылыми пайымдауда қолданылатын ұғымдардағы анықсыздық ақиқатқа жету жолын қиындатады, кей жағдайда тіпті мүмкін емес етеді. Анықтамалардың айқын болмауы — педагогикалық зерттеулерде қолданылатын ұғымдарға қатысты негізгі қателіктердің бірі; бұл олардың ғылыми және тәжірибелік құндылығын едәуір төмендетеді. Сол себепті ғалым-педагогтардың көптеген диссертациялық және өзге зерттеулері тәжірибеде өз орнын таба бермейді.
Неге ұғымдардың дәл анықтамасы маңызды?
Ұғым анықтамасының анықтығы зерттеудің логикалық тұтастығын сақтайды: нені өлшейтінін, нені салыстыратынын және қандай қорытынды шығаратынын нақтылап береді. Ұғымның көмескілігі зерттеу нәтижесін түсіндіруді әлсіретіп, практикалық қолдануды қиындатады.
Ұғым анықтамасына қойылатын талаптар
1) Туыстық қатынас және түрлік айырмашылық
Кез келген ұғым ең жақын туыстық қатынас арқылы және түрлік айырмашылықтары арқылы анықталуы қажет.
2) Тек осы ұғымға тән белгілер
Анықтамаға енгізілетін түрлік айырмашылық белгілері (немесе белгілер тобы) тек осы ұғымға тән болуы керек және басқа ұғымдарда кездеспеуі тиіс.
3) Тек теріс анықтамамен шектелмеу
Ұғым анықтамасы тек терістеуге құрылмауы керек, яғни ұғымға тән белгілерді емес, оның бойында жоқ қасиеттерді ғана тізіп берумен шектелмеуі қажет.
4) Қисындық қайшылыққа жол бермеу
Ұғым анықтамасы қисындық қарама-қайшылықтарды қамтымауы тиіс: бір-біріне үйлеспейтін тұжырымдарды бір анықтаманың ішінде қатар бекітпеуі қажет.
Сөздіктермен жұмыс істеу логикасы
- Зерттеуші сөздіктерді пайдаланып, ұғымның қолданыстағы анықтамаларын табады.
- Анықтамалардан іргелі (негізгі) сөздерді бөліп алады.
- Бөлінген іргелі сөздердің анықтамаларын қосымша іздестіреді.
- Біртіндеп негізгі сөздер шеңбері тарылып, жинақталған нәтижелерге сүйене отырып, зерттелетін құбылыстың өзіндік анықтамасы қалыптастырылады.
«Педагогика» ұғымының бір анықтамасы
Педагогика — бұл ұрпақтан-ұрпаққа берілетін мәдениет байлығымен белгіленген адамзаттың әлеуметтік тәжірибесін танып-білуге бағытталған адам қызметінің бір аймағы.
Бұл ұғымға қатысты бірнеше нұсқадағы анықтамалар болуы мүмкін.
Қорытынды мәні
«Ұғымдар бәйтерегін» құрастыру зерттелетін ұғымның мәнін түсіндірумен ғана шектелмейді: ол ұғымның нышандарын, белгілерін және қалыптасу дәрежесін айқындауға да мүмкіндік береді.