Экспорттық бақылау туралы қазақша реферат
Экспорттық бақылаудың мәні және мақсаты
Экспорттық бақылау – экономикалық қауіпсіздік тұрғысынан мемлекетке зиян келтіруі мүмкін, стратегиялық және саяси мүдделерге қайшы келетін өнімдердің экспортын бақылауға, шектеуге немесе тыйым салуға бағытталған ұйымдастырушылық-құқықтық және экономикалық іс-шаралардың жүйесі.
Саяси негіз
Қазақстан үшін таратпау саясатын ұстану – сыртқы саясаттың негізгі қағидаларының бірі. Ел жаппай қырып-жою қаруын таратпау режимін нығайтуға бағытталған халықаралық бастамаларды қолдайды және экспорттық бақылауды халықаралық қауіпсіздікті күшейтуге қосқан үлес ретінде қарастырады.
Халықаралық міндеттемелер және құқықтық база
Халықаралық міндеттемелерді тиімді орындау үшін экспорттық бақылаудың толыққанды жүйесі қажет. Мемлекеттің бұл саладағы ұстанымы мен жүйенің тиімділігі елдің халықаралық қауымдастыққа ықпалдасуына және институционалдық дамуына тікелей әсер етеді.
Қазақстан тәуелсіздіктің алғашқы кезеңінен-ақ халықаралық ұсынымдарға сүйенді. Ядролық экспорт ережелерін бекіткен алғашқы құжаттардың бірі ретінде 1993 жылғы 9 наурыздағы №183 қаулы аталады; онда Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік (МАГАТЭ) және Ядролық жеткізушілер тобы ұсынымдары ескерілді. Бұл тәсіл кейінгі заңдар мен нормативтік актілерде де жалғасын тапты.
Жүйенің негізгі қағидалары
- Жаппай қырып-жою және өзге де қаруларды таратпау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді сақтау.
- Экспорттық бақылауды жүзеге асыруда саяси мүдделердің басымдығы.
- Екі ұдайы пайдаланылатын технологиялар мен материалдардың экспортына мемлекеттік бақылау.
- Экспорттық бақылау жүйесінің ашықтығы (транспаренттілігі).
Қазақстандағы тәуекелдер: транзит, заңсыз айналым және бақылау қиындықтары
Қазақстанның географиялық және стратегиялық орналасуы оңтүстіктен солтүстікке қарай есірткі, сондай-ақ ядролық және радиоактивті заттардың тасымалдануына қатысты транзиттік тәуекелдерді күшейтеді. Елде атом өнеркәсібі мен ғылыми-зерттеу инфрақұрылымы бар болғандықтан, радиоактивті материалдардың заңсыз айналымына байланысты қауіптер тұрақты назарды талап етеді.
Тәжірибеден алынған мысалдар (1995–2000)
- 1995 жылғы желтоқсанда Өскемендегі Үлбі металлургия зауытынан 3,3%-ға дейін байытылған 148,9 кг ядролық отын түйіршіктерін ұрлау әрекетінің жолы кесілді.
- 1999 жылғы шілде мен 2000 жылғы шілде аралығында Алматы қаласында U-235 бойынша 4,4%-ға дейін байытылған ядролық материалдың заңсыз айналымына қатысты 4 факт тіркеліп, алдын алынды; материалдар Өзбекстан арқылы оңтүстік бағытқа тасымалдауға арналғаны анықталды.
- 1999 жылғы 21 шілдеде Қазақстан–Өзбекстан шекарасынан өту кезінде Өзбекстан аумағында сатуға арналған радиоактивті заттары бар екі контейнермен Ресей азаматы ұсталды; оның Байқоңырдағы әскери бөлім қызметкері екені көрсетілді.
- 2000 жылғы 1 сәуірде Өзбекстанның Гишт-Куприк кеден бекетінде Қазақстаннан шыққан жоғары радиациялы тот басқан болат сынығы (23,4 тонна) ұсталды; жүк уран өндіру кәсіпорнының технологиялық жабдығы қалдықтары ретінде сипатталды.
Соңғы жылдары металл қалдықтары ретінде жөнелтілген кейбір жүктердің радиациялық деңгейі жоғары болғандықтан, оларды қабылдаушы елдер (соның ішінде Қытай) кері қайтарған жағдайлар кездескен. Мұндай оқиғалар ведомствоаралық ақпарат алмасу мен қызметтерді үйлестіруде шешуді қажет ететін мәселелер бар екенін көрсетеді.
Сонымен қатар қасақана немесе жасырын заңсыз айналым фактілері салдарынан туындауы мүмкін радиациялық зардаптарды анықтау, оқшаулау және жою тетіктерін нақты іске қосу өзекті. Осыған байланысты бөлінетін және өзге радиоактивті материалдардың санкцияланбаған айналымының алдын алуға арналған ведомствоаралық жоспар әзірлеу көзделеді.
Мемлекеттік бақылау жүйесі: құрылымы және жұмыс істеу логикасы
Бүгінде экспорттық бақылау “Экспорттық бақылау туралы” заңға, бақылауға жататын тауарлар тізіміне және осы саладағы бірқатар нормативтік құқықтық актілерге сүйенеді. Жүйеге бірнеше мемлекеттік орган тартылған және олардың өзара әрекеттесу механизмі қалыптасқан.
Ядролық материалдарды бақылаудың мемлекеттік жүйесі
Ядролық материалдарды бақылаудың мемлекеттік жүйесі таратпау режимін қамтамасыз ететін өзара байланысты компоненттерге негізделеді. Негізгі міндеттердің бірі – ядролық материалдарды өлшеу, есепке алу және нақты санын айқындау үшін есептік инфрақұрылымды құру. Бұл үшін кәсіпорындарда есепке алу мен есеп берудің сенімді рәсімдері ұйымдастырылады.
Мемлекеттік деңгей
Комитет деңгейінде кәсіпорындардың есептері жинақталады, МАГАТЭ-ге жіберілетін есептер әзірленеді, ілеспе және өзге де қажетті ақпарат сақталады. Әкелінетін/әкетілетін материалдар және объектілердегі қор көлемі бойынша деректер жүйеленеді.
Кәсіпорын деңгейі
Өлшеу нүктелерінен алынған ақпарат өңделіп, тіркеледі; ядролық материалдар есебінің дерекқоры қалыптастырылады. Әр кәсіпорында есепке алу үшін жауапты арнайы бөлім құрылады, қозғалысқа толық мониторинг жүргізіледі.
Кепілдіктер және негізгі объектілер
Қазақстан толық қамтитын кепілдіктер жүйесін қолданады, бұл елдегі ядролық қызметтің барлығын қамтиды. Негізгі объектілер ретінде: Өскемендегі Үлбі металлургия зауыты (ядролық отын өндірісі), Маңғыстаудағы БН-350 жылдам көбейткіш реакторы, сондай-ақ Ұлттық ядролық орталықтың Курчатов пен Алматы қалаларындағы зерттеу реакторлары аталады.
Ақпараттық жүйелер және аудит
Есепке алу жүйесі өлшеудің барлық түрі бойынша дерекқорды, мемлекеттік органдар арасында есептілікті және физикалық инвентаризация арқылы жыл сайынғы тексеруді қамтиды. Объектілер ұйымдастырушылық және техникалық аспектілерді біріктіретін компьютерлендірілген жүйелермен жабдықталады; дерекқорда саны, изотоптық құрамы және орналасқан жері бойынша толық ақпарат сақталады.
Лицензиялау: экспортты басқарудың негізгі құралы
Ядролық материалдарды елден шығару және елге әкелу уәкілетті мемлекеттік орган берген лицензия негізінде жүзеге асырылады, ал транзит кезінде үкіметтің рұқсаты талап етіледі. Лицензиялау – ядролық материалдар, жабдықтар, технологиялар және ядролық қызметке қатысты екі ұдайы пайдаланылатын материалдарды экспорттауға құқық беру рәсімі.
Лицензиялаудың негізгі міндеттері
- Экспорттық бақылауды және таратпау режимін қамтамасыз ету.
- Лицензия беру немесе бас тарту кезінде туындайтын экономикалық, техникалық және саяси салдарға кешенді талдау жүргізу.
- Сыртқы саяси бастамаларды, ұлттық қауіпсіздікті және экономикалық мүдделерді қолдау.
Ядролық материалдар, технологиялар және жабдықтар экспортына лицензия, әдетте, атом энергиясын пайдалану саласында тиісті қызмет түрін жүргізуге уәкілетті органнан лицензия алған заңды тұлғаларға беріледі. Қазақстанда көптеген мемлекеттік орган қатысқанымен, ядролық экспорт, әдетте, атом энергетикасы саласындағы уәкілетті комитетпен келісу арқылы іске асырылады.
Кедендік бақылау және транзит режимі
Кеден органдары экспорттық бақылау жүйесінде, әсіресе ядролық және радиоактивті материалдарды физикалық бақылауда маңызды рөл атқарады. Олар экспорттық лицензиялау рәсімдерін кезең-кезеңімен автоматтандыруды жүзеге асырады және бизнес өкілдерін қолданыстағы тәртіппен таныстыруға қатысады.
Транзитке рұқсат берудің базалық шарттары
- Тауарларға әкетуге, әкелуге немесе транзитке тыйым салынбауы (тыйым салынған тауарлар халықаралық келісімдермен және ұлттық актілермен айқындалады).
- Экспорттық бақылауға жататын өнімдер транзиті үшін үкіметтің рұқсаты болуы.
- Кедендік бақылаумен тасымалдау барысында заң талаптарының сақталуын қамтамасыз ететін шарттардың орындалуы.
- Тауарлар мен құжаттарды біртектендіру (идентификациялау) мүмкіндігі.
- Жүк кеден декларациясы және кедендік мақсатқа қажетті өзге құжаттар мен мәліметтердің ұсынылуы.
Сонымен бірге шекарада бөлінетін және радиоактивті материалдарды анықтауға арналған техникалық құралдармен жабдықтау, сондай-ақ кеден офицерлерін оқыту қажеттілігі өзекті мәселе болып қала береді. Алдыңғы қатарлы халықаралық тәжірибені енгізу, әдістер мен бақылау нысандары бойынша жүйелі оқыту жүргізу – тиімділікті арттыратын бағыттардың бірі.
Ведомствоаралық қатысу және үйлестіру
Қазақстандағы экспорттық бақылаудың мемлекеттік жүйесіне бірқатар мемлекеттік органдар қатысады, соның ішінде индустрия және сауда саласындағы құрылымдар, сыртқы істер, ішкі істер, кеден органдары, ұлттық қауіпсіздік органдары, қорғаныс ведомствосы және басқа да мекемелер. Олардың әрқайсысының функциялары, міндеттері мен өкілеттіктері белгіленген. Ядролық экспорт мәселелерінде атом энергетикасы бағытындағы уәкілетті органның келісімі шешуші рәсімдердің бірі саналады.
Қорытынды
Қазақстанда экспортқа мемлекеттік бақылауды ұйымдастырудың институционалдық және құқықтық негізі қалыптасты: халықаралық міндеттемелер ескерілген нормативтік база бар, лицензиялау тетігі жұмыс істейді, кедендік және ведомствоаралық бақылау жүзеге асырылады. Сонымен қатар транзиттік тәуекелдер, техникалық жарақтандыру, ақпарат алмасу және заңсыз айналымға жедел ден қою механизмдерін күшейту бағыттары өз маңызын сақтап отыр.