ТМД елдері және Қазақстанның банк жүйесі өзіндік ерекшелігімен сипатталады
ТМД елдері мен Қазақстанның банк жүйелері өзіндік ерекшеліктерімен сипатталады. Көптеген ТМД мемлекеттерінде несие-қаражаттық жүйе ескі, қатаң әрі монополияланған үлгі (мемлекеттік банк — мамандандырылған банктер — бөлімшелер) мен екі деңгейлі үлгі (ұлттық банк — коммерциялық банктер) арасында аралық сипатқа ие.
Қазақстандағы жүйе: екі деңгейлі құрылым
Қазақстанда екі деңгейлі банк жүйесі қалыптасып, қазіргі таңда жұмыс істеп тұр. Қалыптасқан дәстүр бойынша бұрынғы мамандандырылған банктер тұрақты клиенттеріне (негізінен мемлекеттік мекемелер мен өндірістік кәсіпорындарға) және акционерлеріне белгілі бір жеңілдіктермен несие ұсынады.
Бұл жағдай қуаты төменірек коммерциялық банктерді салымшыларды сақтап қалу үшін салыстырмалы түрде жеңіл шарттармен несие беруге мәжбүрлейді.
Халық салымдарының шоғырлануы және сенім факторы
Халық салымдарының шамамен 90%-ға жуығы ұлттық сақтандыру банкінің шоттарына шоғырланған. Бұған негізгі себеп — халықтың осы банкке деген жоғары сенімі: салымдардың сақталуына мемлекеттік кепілдік тек осы банкте беріледі, әрі жеке тұлғаларды несиелеумен де негізінен осы банк айналысады.
Коммерциялық банктердің бөлшек сегменттегі шектеулері
- Жаңа коммерциялық банктер көбіне шағын клиенттермен жұмыс істемейді және халықпен тұрақты түрде айналыса бермейді.
- Коммерциялық банктер пассивіндегі халық салымдарының үлесі ұзақ уақыт бойы 0,5%-дан аспайды.
Жеке салымшыларды тартудың жаңа құралдары
Соңғы кезеңде коммерциялық банктер тәуелсіз қаржы көздерін іздеу мақсатында жеке салымшылардың назарын аударуға бағытталған жаңа тәсілдерді енгізе бастады:
Заңды тұлғалар сегменті: бәсеке күшейген алаң
Заңды тұлғаларға есеп айырысу-қызмет көрсету саласы салыстырмалы түрде аз монополияланған. Қазіргі таңда шоттарында көп қаражат сақтайтын немесе ірі айналым жасайтын клиенттер үшін нақты бәсекелестік күрес жүріп жатыр.
Коммерциялық банктердің активтік операцияларының құрылымы
Қазақстандағы коммерциялық банктердің негізгі активтік операциясы — заңды тұлғаларды несиелеу. Оның үлесі активтердің 35–37%-ын құрайды.
1) Қысқа мерзімді несиелердің басымдығы
Қысқа мерзімді несиелердің үлесі өте жоғары — 95–96%. Бұл үрдіс тұрақты сақталған. Несиелердің орташа мерзімі 3–4 ай, яғни тәуекел деңгейі жоғары және дағдарыс пен инфляция кезеңінде белгісіздік күшейеді.
2) Салалар бойынша мөлшерлеме айырмашылығы
Мемлекеттік мекемелерге берілетін несиелер бойынша мөлшерлеме көбіне экономиканың балама салаларына қарағанда төмен болады. Ал сауда операцияларын қаржыландыру мөлшерлемелері кәсіпорынды кеңейту мен дамытуға бағытталған несиелерден жоғарылау келеді.
Қарызды қайтаруды қамтамасыз ету тәсілдері
Меншіктің әртүрлі нысандарындағы ұйымдарды несиелеу кезінде банктер қарыздың қайтарылуын қамтамасыз етудің бірнеше тетігін қолданады:
- сақтандыру
- қайта сақтандыру
- кепілдік
- кепіл
- кепілгерлік
Басқа активтер және әлі толық дамымаған бағыттар
Валютаға салымдар
Тәуелсіз конвертацияланатын валютаға салымдар активтердің шамамен 40%-ын құрайды.
Банкаралық несие
Банкаралық несие беру үлесі шамамен 2%.
Жаңа операциялар
Бағалы қағаздар мен пайларға салымдар әзірге 0,5–0,6% деңгейінде. Сенімгерлік операциялар мен лизинг те кең ауқымда тарала қойған жоқ.
Өтімділік және Ұлттық банктегі шоттар
Шаруашылық кәсіпорындарға және банктерге берілетін несиелерден бөлек, коммерциялық банктер қаражатының елеулі бөлігі Ұлттық банктегі корреспонденттік және резервтік шоттарда сақталады — шамамен 15–16%.
Қаржыландыру көздері және пайыздық мөлшерлемелер
Банктердің негізгі қаражат көздері: кәсіпорындардың ағымдағы шоттары, басқа банктерден алынатын несиелер және банктің меншікті капиталы.
Депозиттердің ең төменгі және ең жоғары мөлшерлемелері кей кезеңдерде 100% деңгейіне жетсе, коммерциялық банктердің несие мөлшерлемелері 180%-ға дейін барған. Пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне Ұлттық банктің есептік мөлшерлемені көтеруі ықпал етті.
Қорытынды: әмбебап банктер моделі
Қазіргі таңда Қазақстанның банк мекемелері көбіне арнайы мамандану қағидатын ұстанбай, әмбебап банк ретінде қызмет атқарады.