Көптің қолы ұзын
Халық даналығы: бірлік, жауапкершілік, елдік
Төмендегі нақылдар — елдік ойдың өзегі: жеке адам тәрбиесі мен қоғам бірлігі, билік пен халықтың арақатынасы, жер мен жұрттың қадірі туралы терең тұжырымдар. Әр сөздің астарында ортақ игілікке қызмет ететін өлшем бар.
Өзін тану мен өзін билеу
- Өзін өзі білген ер бақытты, өзін өзі билеген ел бақытты.
- Көзсіз күнелтсең де, көпсіз күнелте алмайсың.
- Жалғыз жүріп жол тапқанша, көппен бірге адас.
Билік, әділет және халық өлшемі
Биліктің шегі
- Ханда қырық кісінің ақылы бар.
- Хан халықтан үлкен емес.
- Ханның ісі қараға да түседі.
Халықтың үні
- Ел құлағы — елу.
- Халық — қатесіз сыншы.
- Халық айтпайды; халық айтса, қалт айтпайды.
Айна айна емес — халық айна. Қатардан ассаң да, халықтан аспақ жоқ.
Бірлік — береке бастауы
Бақытты көктемнен емес, көптен тіле
Берекені көктемнен тілеме — бірлігі мол көптен тіле.
Көптік қайда болса, тоқтық сонда болар.
Көп түкірсе — көл болады.
Көптің қолы көкке жетеді; көптің қолы — ұзын.
Көптің күші және көптің мінезі
- Көппен көрген — ұлы той.
- Көптің көзі — көреген, қолы — береген.
- Көп алғысы — көгертер.
- Көп күлкісі күннен де жылы.
Ел мен жердің қадірі
Тамыр
- Су жүрген жер — береке, ел жүрген жер — мереке.
- Жер шежіресі — ел шежіресі.
- Халық қартаймайды, қара жер қартаймайды.
Аманат
- Қара жерді жамандама — қайтып сонда барасың.
- Қауым-елді жамандама — қарғысына қаласың.
- Елден безген — көмусіз қалар.
Елге дұшпан жерге сыймас, жерге дұшпан елге сыймас. Жол жолға жалғасады, ел елге жалғасады.
Қарсы жүрудің қиындығы, сатқындықтың сұрауы
- Халыққа қарсы жүру — ағысқа қарсы жүзу.
- Елін сатып, асыраған — екі күн-ақ жасаған.
- Тай тулап үйірінен шықпас.
Кеңесті елде кек болмас. Көпті сөккен көгермес; көп іздеген көмбе үстінен шығады.
Тірек ұғымдар: абырой, ошақ, ел
Қадірдің сатылары
Атыңнан айырылсаң да, ер-тоқымыңнан айырылма.
Қатыныңнан айырылсаң да, қазан-ошағыңнан айырылма.
Қазан-ошағыңнан айырылсаң да, еліңнен айырылма.
Қасықпен көлді құрта алмайсың; қастықпен елді құрта алмайсың. Құдай қарғысынан халық қарғысы қаһарлы.
Көптің ішінде болу: мәртебе мен өлшем
Таңдау
- Аздың азаншысы болғанша, көптің қазаншысы бол.
- Бестің басы болғанша, алтынның аяғы бол.
Ескерту
- Көптен қулық артылмас.
- Көптен қоян құтылмас.
- Көптен бақыт құтылмас.
Ел артындағы шаң жұтады, ел алдындағы май жұтады. Көп тепкен жерден көл шығады.
Қорытынды ой
Бұл нақылдар бір-ақ нәрсені қайта-қайта еске салады: елдің қуаты — ынтымақта, әділет — кеңесте, ал адамдықтың тірегі — өзіңді тану мен көптің қадірін білу.