Қозы өлген соң Баянның жұртта қалып, Қозы бейітінің басына барып өлуі
Жыр нұсқалары және хатқа түсу тарихы
«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының нұсқалары көп. XIX ғасыр бойында оны орыс ориенталистері жинап, жариялап отырған. Сюжеттің башқұрт тіліндегі бір нұсқасын 1812 жылы Т. Беляев жазып алып, баспаға ұсынғаны айтылады.
1830 жылдардан бастап жырдың қазақ арасындағы нұсқаларына шығыстанушы Г. Саблуков пен А. С. Пушкин назар аударады. Олар толық қазақша мәтінді жүйелі түрде бастырып үлгермесе де, орыс оқырманын бұл эпоспен алғаш таныстырғандардың қатарында. Г. Саблуков 1830 жылы Семей губерниясы өңірінде жүрген орыс чиновнигінен бір сюжеттік нұсқаны жазып алған; мұндай материалдар оның қолында көбірек болған. Кейбірінде Шөже дәстүрінің ықпалы мен діни сарындар басымырақ көрінеді.
Фольклортанушы Ә. Қоңыртбаевтың көрсетуінше, 1833 жылы А. С. Пушкин жырдың әлеуметтік-реалистік мазмұны басым үлгісін жазып алып, осы тақырыпта поэма жазуды жоспарлаған. Пушкин сюжетті Жайық бойындағы Кіші жүз қазақтарынан түсірген. Академик А. С. Орлов та Пушкинді орыс жұртшылығын «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырымен алғаш таныстырған тұлға ретінде әділ бағалайды.
Кейін жырдың бір нұсқасын Жанақ ақынның аузынан Ш. Уәлиханов жазып алған. Бұл нұсқа Жанақтың өзіндік орындаушылық мектебін танытатын, Шоқан мен Г. Н. Потанин жоғары бағалаған құнды үлгі саналған. Алайда Жанақ нұсқасы Шоқан қолжазбаларымен бірге Тезек төренің ауылында жойылып, бізге жетпей қалған.
Жырдың қазақ, ұйғыр және барабы татарлары арасындағы нұсқаларын халық аузынан жазып алып, сол тілдерде алғаш жариялаған зерттеуші — академик В. В. Радлов. Ол әрі алғашқы жинаушылардың, әрі зерттеушілердің бірі болды: қазақша нұсқаны 1865 жылы Аягөз бойынан жазып алып, «Образцы народной литературы тюркских племен» жинағының үшінші бөліміне енгізген. Бұл мәтін 968 жолдан тұрады, қара өлең үлгісінде берілген.
В. В. Радловтан кейін 1876 жылы Петербург университетінің профессоры И. Н. Березин жырдың бір нұсқасын «Турецкая хрестоматия» атты жинағына кіргізеді. Бұл — Жанақ–Шоқан дәстүрімен сабақтас үлгілердің бірі ретінде қарастырылады.
XX ғасырда да жыр жаңғырып отырды: Абай өңірінен Шәкір Әбенов «Қозы Көрпеш» әңгімесін қайта жырлап, поэмасын 1936 жылы жариялаған. Шөже нұсқасы революциядан кейін жазылып алынған, оны бізге жеткізген — Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Қазақ ССР Ғылым академиясы Тіл және әдебиет институтының қолжазбалар қорында Шөже жырының тағы бір үлгісі сақталған: айтушысы — Мұқан Машанов, жазып алған (1905) — Бозтай Жақыпбаев. 1947 жылы Ұлытау өңірінен тағы бір вариант келіп түскен. Бұлар Ы. Дүйсенбаев тапқан Әбдірахманов, Фролов, Батырханов нұсқаларымен қатар аталады.
Сюжеттер айырмасы және үш арна
Жырдың сан алуан нұсқаларын сөз еткенде, «қай айтушы қандай өзгеріс енгізеді, ерекшелігі неде, сюжеттердің өзара айырмасы қандай?» деген сұрақтар алға шығады. Сюжеттік тұрғыдан жыр нұсқалары үш салаға жіктеледі.
1) Трагедиялық сала
Көпшілік нұсқалар осыған жатады: Шоқан–Жанақ, Березин, Пушкин, Чеканский, Кастанье, Машанов, Тверитин, Әбенов, Жылқайдаров, Батырханов, Дербісалин, Ұлғашев нұсқалары, сондай-ақ башқұрт, ұйғыр және басқа шағын үлгілер.
2) Трагедиясыз сала
Мұнда трагедиялық аяқтама болмайды: Қозы мен Баян феодалдық қоғам жағдайында да армандарына жетеді. Бұл — В. В. Радлов пен Бейсембай нұсқалары.
Ескерту: Радловтың қазақ арасынан жазып алған нұсқасы трагедиясыз аяқталса, ал барабы татарларынан жазып алған үлгісі — трагедиялық.
3) Қайта тірілу мотиві
Бұл топқа Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының қолжазбаларындағы варианттар жатады: Қодар қолынан өлген Қозы кейде отыз бір жыл, кейде жеті ай, кейде үш күнге тіріліп, Баянмен уақытша қосылғаннан кейін қайта өледі.
Таралу аймағы, көне желі және «энциклопедиялық» қабат
Жырдың сюжеті қазақ, башқұрт, монғол, якут, ұйғыр және Сібір татарларының фольклорында бар. Осыған қарағанда, оның бастапқы ертегілік желісі Алтай мен Жетісу өңірінде, оғыз тайпалары дәуірінде туған болуы ықтимал деген пікір айтылады. «Қозы» атауы да қой атауымен ғана шектелмей, оғыздық түбірмен байланыстырылады. Монғолдарда бұл сюжет «Козюке», «Козы Еркеш», «Малшы мерген» аттарымен ұшырасады, ұйғырларда «Бозы Көрпеш» деп айтылады.
XIX ғасырда жазылып алынған мәтіндерде Қарқаралы, Қараөткел, Баянауыл, Қарасақпай, Аягөз секілді кейінгі дәуір атаулары да кездеседі. Сондықтан жыр VIII–XIX ғасырлар аралығындағы қазақ өмірінің көп қабатын қамтып, өзінше бір тарихи-мәдени «энциклопедия» сипатын алған.
Идея өзегі: әйел теңдігі және Баян тұлғасы
Жырдың түпкі идеясы әйел басындағы теңсіздікпен тікелей байланысты болғандықтан, бірінші орынға Қозыдан гөрі Баян образы шығады. Баян бейнесі негізінен екі арнада танылады.
Бірінші арна: халықтық, еркіндікке ұмтылған бейне
Бұл жағдайда Баян ата-ана салтына, ескі қоғамның қысымына келісіп кетпей, жүрек еркіндігін жоғары қояды. Трагедиялық нұсқаларда Баянның ең басты қасиеті — азатшылдығы — ерекше айқындалады.
Екінші арна: салтпен ымыраласқан пассив бейне
Бұл арнада Баян ескі салтқа мойын ұсынып, жесірлік немесе құдалық ұстанымдарының жетегінде қалады.
Қодар қиянат жасап, Қозыны Шоқтеректе өлтірген сәттің өзінде Баян сертінен қайтпайды. Әкесінің жұбатпақ болған сөзіне ол:
«Етегімді жел ашып жүрген емеспін,
Қозыдан басқаға күйген емеспін.
Әке, неке қиямын десең — енді өзің ал,
Елден бура салғандай інген емеспін».
Баян — сүйіспеншілік сезімін ажалдан да жоғары қоятын, махаббатына кір келтірмейтін, халық санасында идеалға айналған тұлға. Қозы сүйегінің басында антын орындап, өзіне-өзі қанжар салуы — осы берік адалдықтың шегі.
Тартыс табиғаты: құдалық шарты және тарихи қабат
Жырдың тарихи мазмұнына сай қайшылықтары да бар. Соның бірі — Қарабай мен Сарыбай арасындағы құдалық шарты: бесіктегі екі сәбиді байлар атастырып, Сарыбай қайтыс болғаннан кейін бұрынғы бата бұзылып, тартыс өрши түседі. Осыдан бастап Қарабай — ақ батаны бұзушы, ал Қозы мен Баян — сол уәдеге беріктік үшін күресуші ретінде суреттеледі.
Жыр көне сюжетке құрылса да, онда XIX ғасырдың орта тұсындағы қазақ даласындағы саяси-экономикалық өзгерістердің ізі байқалады. Кейінгі айтушылар бұл мазмұнды құдалық, әмеңгерлік сияқты салттық ұғымдардың ықпалымен жаңғырта жырлаған. Әлеуметтік тартысқа сай сюжеттік құрылым да жинақы әрі көркем.
Трагедиялық нұсқалардың композициясы
Трагедиялық нұсқалардың сюжеттік желісі, негізінен, үш салаға бөлінеді:
-
а) Экспозиция және байланыс
Екі байдың аңға шығып, құда болуы; Сарыбай өлген соң Қарабайдың антын бұзып, көшіп кетуі.
-
ә) Даму және шарықтау
Қозының Баянды іздеп табуы, екеуінің табысуы және трагедияға ұласатын қақтығыс.
-
б) Шешім
Қозы өлген соң Баянның жұртта қалып, Қозы бейітінің басына барып, өмірмен қоштасуы. Осы тұста жырдың басты кейіпкері ретінде Баян тұлғасының алдыңғы орынға шығуы айқындалады.
Көркемдік қуаты: тіл, стиль, әсер
«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» — өткен дәуірдің күрделі әлеуметтік проблемасын шыншыл, проблемалы эпос деңгейінде көтерген шығармалардың бірі. Оның басты мәселесі — адам еркіндігі мен әйел теңдігі. Жырдағы таптық теңсіздік және содан туатын негізгі тартыс қоғам өмірінің сыртқы көрінісін ғана емес, ішкі сырын, философиялық түйінін жинақтап береді.
Тіл байлығы
Араб-парсы сөздері салыстырмалы түрде аз. Мәтін байырғы халық тілінің мол лексикалық қорына сүйенеді.
Әдеби тілге ықпалы
Жыр диалект шеңберімен шектелмей, қазақ әдеби тіл нормасының қалыптасуына жол салған эпостық мұралардың бірі ретінде бағаланады.
Бұл эпос қазақ даласындағы лиро-эпостық жырларға кең жол ашты: осы негізде «Мақпал қыз», «Құл мен қыз», «Қыз Жібек», «Айман – Шолпан», «Есім сері – Зылиха» сияқты көптеген ғашықтық жырлар туған.