Қазақ фольклорының тарихи сипаты басым көркем де құнды саласы - эпостық жырлар
Эпостық жырлардың тарихи әрі көркем табиғаты
Қазақ фольклорының тарихи сипаты басым, көркемдігі мен құндылығы жоғары саласының бірі — эпостық жырлар. Эпос деп оқиғасы ел мен халық өмірінен алынған, образдары ірі әрі кемел жасалып, батырлық немесе ғашықтық сюжетке құрылған кең тынысты эпикалық жыр-дастандарды айтамыз.
Негізгі анықтама
Эпос — халық өмірінен алынған оқиғаларды ірі тұлғалар арқылы көтеріңкі стильде жырлайтын, батырлық не махаббат желісіне құрылған көлемді дастандық мұра.
Қазақ эпосының тақырыптық ауқымы
Батырлық эпос
Ел қорғау, ерлік пен отаншылдық идеясы алдыңғы қатарға шығады. Мысалы: «Қобыланды», «Алпамыс».
Ғашықтық жырлар
Феодалдық қоғамдағы әйел теңсіздігі, еркін таңдау мен махаббат тақырыбы көркем арқауға айналады.
Тарихи жырлар
Өмірде болған нақты тарихи оқиғаларды жырлайды. Мысалы: «Бекет», «Досан батыр».
Эпостың әлемдік кеңістіктегі орны
Эпостық жырлар көптеген халықтарда кездеседі. Ежелгі гректердің «Илиада», «Одиссея» сияқты көлемді дастандары эпопеялық сипатымен танылса, ұқсас дәстүр қырғыз халқында «Манас» арқылы, ал түркі дүниесінде «Қорқыт ата кітабы» арқылы көрініс табады.
Атаудың әр халықтағы баламасы
- Гректер
- «эпос»
- Қазақтар
- «жыр»
- Қырғыздар
- «ыр»
Зерттелуі: XX ғасырдың орта тұсындағы серпін
1940–1950 жылдары Орта Азия мен Қазақстан аумағын мекендеген көшпелі тайпалардың бай эпостық мұрасы жан-жақты зерттеле бастады. Бұл бағытта көптеген көрнекті фольклортанушылар еңбек етті: В.В. Бартольд, В.М. Жирмунский, В.М. Чичеров, А.К. Боровков, Л.И. Климович, И.С. Брагинский, Е.Э. Бертельс, Х.Т. Зарифов, М. Тахмасиби, М.О. Әуезов, Ә.Х. Марғұлан, М. Ғабдуллин, Қ. Жұмалиев және басқалар.
Батырлық жырлар: елдік идея мен ішкі қайшылық
Халық санасымен жасалған «Қобыланды батыр», «Алпамыс батыр», «Көрұғлы», «Қамбар батыр», «Ер Тарғын» сияқты батырлық жырларда бір жағынан ел бірлігі мен тәуелсіздігін сыртқы жаулардан қорғау сарыны үстем болса, екінші жағынан хандар мен халық арасындағы қайшылық та айқын байқалады. Осы себепті қазақ эпосы халық тарихының көркем ескерткішіне айналды.
Эпостың көпқабаттылығы және көркемдік тілі
Эпос ертегі, аңыз және тарихи оқиғалар негізінде қалыптасады. Уақыт өте келе нақты мазмұн көмескіленіп, көп дәуірдің бұлдыр суретіне айналуы мүмкін. Мұны эпостың көп сатылық табиғаты деп түсіндіреміз.
Көтеріңкі стиль
Батырлар жырының тілі асқақ пафоспен, бейнелеуі кең тыныспен жырланады.
Батыр образы
Кейіпкерлер көбіне аса тұлғалы болып, мұрат-мақсатына жететін қаһармандық үлгіде көрінеді.
Батырлар жырының жаңаша жырлануы XIX–XX ғасырларда ерекше көзге түсті. Бұл тұрғыдан ел арасынан шыққан әйгілі ақын-жыраулардың қызметі айрықша. Қай кезеңде туса да, қазақ эпосының жалпы рухы өмірге жақын. Сондықтан Ш. Уәлиханов, В. Радлов, А. Орлов, М. Әуезов секілді зерттеушілер оны халықтың өмір шежіресі ретінде бағалаған.
Жанрлық жіктелім: үш сала, бір арна
Қазақ эпосын тақырыбы мен сюжетіне қарай батырлық, ғашықтық және тарихи жырлар деп үш салаға бөлеміз. Үшеуінің де фольклорлық сипаты ортақ болғандықтан, жалпы атаумен «эпос» деп қарастырамыз. Дегенмен олардың жанрлық айырмашылықтары бар.
Ғашықтық жырлар: лиро-эпос және салт өлеңдерінің арасы
Қазақ эпосының ірі бір саласы «Қозы Көрпеш–Баян сұлу», «Қыз Жібек», «Айман–Шолпан», «Мақпал қыз», «Сұлу шаш», «Құл мен қыз», «Есім сері–Зылиқа», «Күлше қыз–Назымбек» сияқты ғашықтық жырлардан тұрады.
Терминдік нақтылық
- Әйел теңсіздігін арқау еткен бұл мұраларды зерттеушілер әртүрлі атаған: бірде «лиро-эпос», бірде мазмұнына сай «тұрмыс-салт жырлары», енді бірде «ғашықтық жырлар» деп келді.
- Дұрысы: лирикалық сарыны басым, кең құлашты туындыларды лиро-эпостық жырлар, ал салт-дәстүр шеңберінде айтылатын шағын үлгілерді салт өлеңдері деп қарастыру.
- Салт өлеңдері көбіне ескі әдет-ғұрып нормалары аясында көрінсе, лиро-эпос сол нормаларға қарсы қойылған, мазмұны күрделірек көркем жырлар жүйесін құрайды.