Іле өзені келіп құятын аймағы тұщы
Дәріс мақсаты
- Карталардың аңыздарын және олардың мазмұнын зерделеу.
- Топырақ жамылғысын бейнелеу тәсілдерін меңгеру.
- Топырақ түзуші факторлар мен топырақ түзілу үрдістерін ескере отырып, топырақ жамылғысына сипаттама құрастыру.
- Топырақ-географиялық қима құрастыру.
- Негізгі топырақ типтерінің қалыптасу жағдайлары бойынша кесте құрастыру.
Жер ресурсы және экожүйелік тұрақтылық
Америкалық эколог О. Одум (1975) бағалауы бойынша, адамға жақсы өмір сүру үшін (мекендеуі, тамақпен және өзге де қажеттіліктермен қамтамасыз етілуі, дем алуы) орта есеппен әр адамға шамамен 2 гектар жер қажет.
Шартты үлестірім
- Тамақ өндіруге 0,6 га
- Мекендеу және өндіріс 0,2 га
- Табиғи күйінде сақталуы тиіс 1,2 га
Бұл аумақтар демалыс пен саяхат үшін ғана емес, биосфераның экологиялық тепе-теңдігін сақтау үшін де қажет.
Жайылымдардың деградациясы және бүлінген жерлер
Бұзылған, шаңы шыққан жерлер қатарына бүлінген жайылымдар да жатады. Жайылымдардың тарлығы, сондай-ақ олардың біркелкі суландырылмауы салдарынан қыстаулар, мал суаратын орындар және елді мекендер төңірегіндегі миллиондаған гектар жер «тұяқ тесі» алқаптарға айналды.
Нәтижесінде құнары қатты кеміген, бұзылған және ластанған жерлер көлемі республика бойынша 85–90 млн гектарға жетеді. Мұндай аумақтардың құнарлылығын қалпына келтіру үшін топырақты қайта құнарландырудың әртүрлі шаралары қажет.
Бұл шаралардың күрделілігі мен орындалу мерзімі аумақтың табиғи жағдайына, бүліну сипатына және ластану деңгейіне байланысты өзгереді.
Қайта құнарландыру нысандарына су тасқынынан кейін сайлы-салалы, құм-тасты болып қалған алқаптар, сондай-ақ су астынан жаңа босаған жерлер де кіреді.
Қазақстандағы дағдарыс аймақтары
Қазақстандағы дағдарыс аймақтарын атағанда, территориясы толықтай Қазақстан аумағында орналасқан Балқаш көлі аймағын, территориясы шамамен жартылай Қазақстанда орналасқан Арал теңізі аймағын, сондай-ақ Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігін бөліп көрсетуге болады.
Арал теңізі бассейні
Экологиялық апат ең қатты байқалған аумақ — Арал теңізі бассейні. Арал мәселесі оның тағдырымен және оған су құятын екі ірі өзен — Әмудария мен Сырдариямен тығыз байланысты.
Белгілі географ ғалым А. И. Воейков (1908) кезінде шөл далада мұндай теңіздің «пайдасыз» жатуын бос ысырап, табиғаттың «қатесі» деп санап, өзен суларын мақта мен күріш өсіруге бағыттауды тиімді деп есептеген.
Үкімет шешімі бойынша Арал апатына тікелей ұшыраған Қызылорда облысы толықтай, сондай-ақ Ақтөбе, Шымкент және Қарағанды облыстарының Арал бассейнімен шектесетін аумақтары экологиялық апат аймағы болып жарияланды.
Халық Арал апатының салдарын ертерек сезінгенімен, орталықтандырылған басқару кезеңінде нақты ықпал ету мүмкіндігі шектеулі болды.
Балқаш көлі аймағы
Балқаш көлінің су режимі оңтүстігі мен оңтүстік-шығысындағы Іле, Жетісу, Кетпен және өзге де таулардан, сондай-ақ Қытай территориясынан бастау алатын жеті өзенмен тікелей байланысты. Сондықтан бұл өңір халық арасында ежелден «Жетісу» аталған.
Ірі жеті өзенмен қатар Балқашқа құятын ұсақ өзендер де көп. Алайда көл тағдырын шешетін негізгі күре тамыр — Іле өзені. Басын Қытайдан алатын бұл өзен — өңірдегі ең мол сулы өзен.
Академик Л. С. Берг Балқашты «табиғат таңғажайыбы» деп атаған. Шөлді аймақта бірнеше ғасыр бойы тұщы көлдің сақталуы зерттеушілерді таңғалдырған.
Неге Балқаш сақталды?
- Көлге құятын өзендер таудағы мұздықтар мен қарлардан бастау алады; жол бойы қатты тұздана қоймайды.
- Көл айдыны толықтай тұщы емес: шығыс бөлігі көбірек тұзданған, ал оңтүстік-батыс бөлігі (Іле құятын аймақ) тұщы.