Құқық функциялары - бұл құқықтың қоғамдық қатынастарды реттеудегі рөлін көрсететін құқықтық ықпадың негізгі бағыттары
Құқық функциялары: қоғамды реттеу мен қорғаудың негізгі тетіктері
Құқық функциялары — құқықтың қоғамдық қатынастарды реттеудегі рөлін айқындайтын құқықтық ықпалдың негізгі бағыттары. Әдетте олар сыртқы (экономикалық, саяси, тәрбиелік) және ішкі (реттеуші және қорғаушы) функцияларға бөлінеді.
Негізгі тезис
Құқық функциялары жүйесінде регулятивті (реттеуші) функция басты әрі айқындаушы орын алады: құқық нормалар немесе құқық қолдану актілері арқылы, жалпы не нақты құқықтық қатынастарда жүзеге асса да, азаматтардың құқықтық мәртебесін белгілесе де, мемлекеттік органдар мен заңды тұлғалардың өкілеттігін айқындаса да — оның басты әлеуметтік міндеті қоғамдық қатынастарды тәртіпке келтіру екені айқын көрінеді.
Регулятивті функция: «позитивті ережелерді» орнату
Регулятивті функцияның ерекшелігі — қоғамдық өмірді ұйымдастыруға қызмет ететін позитивті тәртіп ережелерін белгілеу, қоғамдық қатынастарды құрылымдау және әлеуметтік байланыстарды үйлестіру (координациялау).
Регулятивті статикалық функция
Бұл бағыт қоғамдық қатынастарды тұрақтандырып, оларды белгілі бір құқықтық институттарда бекіту арқылы көрінеді. Ол қоғамның қалыпты, орнықты тіршілігі үшін қажет қатынастарды заңды түрде нығайтып, реттелген деңгейге көтереді және билік пен көпшіліктің мүдделеріне сай келетін тұрақты үлгілерді орнықтырады.
Статикалық функцияны іске асыруда шешуші рөл көбіне меншік құқығы институттарына тиесілі: оның құқықтық мәні — қоғамдық құрылымның экономикалық негіздерін бекіту.
Бұл функция саяси құқықтар мен азаматтардың міндеттері, зияткерлік және шығармашылық қызмет, сайлау үдерісі сияқты өзге институттарда да байқалады.
Регулятивті динамикалық функция
Бұл бағыт қоғамдық қатынастарға олардың қозғалысын (динамикасын) құқықтық рәсімдеу арқылы ықпал етеді. Ол экономикадағы және қоғамдық өмірдің басқа салаларындағы үдерістерді реттейтін азаматтық, әкімшілік, еңбек құқығы институттарында айқын көрінеді.
Динамикалық ықпалдың мәні — өзгеріп отыратын қатынастарға құқықтық «маршрут» беру: пайда болу, өзгеру және тоқтатылу тәртібін айқындау.
Регулятивті функцияны іске асырудың негізгі элементтері
Реттеуші функция жалпы сипаттама ғана емес, оны жүзеге асыратын нақты құқықтық тетіктердің жүйесін білдіреді. Негізгі элементтер мыналар:
- Құқық нормалары арқылы азаматтардың құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігін айқындау.
- Азаматтардың құқықтық мәртебесін бекіту және өзгерту.
- Мемлекеттік органдардың және лауазымды тұлғалардың құзыретін (өкілеттігін) белгілеу.
- Заңды тұлғалардың құқықтық мәртебесін белгілеу.
- Құқықтық қатынастардың пайда болуы, өзгеруі және тоқтатылуына негіз болатын заңды фактілерді айқындау.
- Құқық субъектілері арасында регулятивті құқықтық қатынастар орнату.
- Нақты қоғамдық қатынасқа қатысты құқықтық реттеудің ең ұтымды (рұқсат етілетін) түрін таңдау.
Осыған сүйене отырып, регулятивті функцияны — құқық субъектілеріне заңдық міндеттер жүктеу, субъективті құқықтар беру және қоғамда тәртіптің позитивті ережелерін орнықтыру арқылы көрінетін, құқықтың әлеуметтік міндетімен шартталған құқықтық ықпалдың бағыты деп түсіндіруге болады.
Қорғаушы функция: қоғамдық қатынастарды сақтау және алдын алу
Қоғамдық қатынастарды қорғау қажеттілігі әрқашан болған және бола береді. Құқық пайда болған сәттен бастап ол қоғамдық қатынастарды қорғаудың ең маңызды құралдарының біріне айналды. Осы бағыттағы құқықтық ықпал қорғаушы функция деп аталады.
Анықтама
Құқықтың қорғаушы функциясы — жалпыға бірдей маңызды экономикалық, саяси, ұлттық және жеке қатынастарды қорғауға, сондай-ақ қоғамға жат құбылыстарды ығыстыруға бағытталған құқықтық ықпалдың бағыты.
Нәтиже логикасы
Құқықтың бастапқы нәтижесі — қорғанысты қажет ететін қатынастарды сақтау. Жағымсыз құбылыстарды түбірімен жою — көбіне екінші кезектегі салдар. Қорғай отырып, құқық қоғамның, мемлекеттің және азаматтардың мүдделеріне қарсы әрекеттерге тыйым салады, оларды тоқтатады және жазалайды.
Превентивті мәні
Қорғаушы функция тек құқықбұзушылық жасалған кезде ғана көрінбейді. Оның басты міндеті — қоғамдық қатынастарды алдын ала қорғау және құқық нормаларын бұзудың алдын алу. Тыйым мен санкцияның өзі кейбір тұлғаларға айтарлықтай әсер етіп, жазаланатын әрекеттен ерікті түрде бас тартуға итермелейді.
Регулятивті және қорғаушы функциялардың арақатынасы
Қорғаушы функцияны регулятивті функцияға қарсы қою дұрыс емес. Бірі көбіне негативті ықпалға (жауапкершілік, санкциялар, тыйымдар) сүйенсе, екіншісі позитивті ықпалды білдіреді (құқық субъектілерінің жағымды әрекеттерін үйлестіру). Екеуі де қоғамдық қатынастардың дамуына ықпал етіп, тұлға құқықтарын бекіту мен қорғау міндетін әрқайсысы өз тәсілімен орындайды.
Қорғаушы функцияның ерекшеліктері
- Санкция қаупі, тыйым салу және құқықтық жауапкершілікті іске асыру арқылы адамның еркіне әсер ететін мінез-құлыққа ықпал ету тәсілі.
- Қандай әлеуметтік құндылықтардың құқықтық қорғауға алынғаны туралы ақпарат беру.
- Құқықтағы гуманистік бастаулардың және қоғамның мәдени-саяси деңгейінің көрсеткіші; қорғау тәсілдері азаматтық даму деңгейіне тәуелді.
Құқықтың қорғаушы функциясы және мемлекеттің құқық қорғау қызметі
Қорғаушы функцияны мемлекеттің құқық қорғау қызметімен салыстырғанда маңызды айырмашылық көрінеді. Мемлекеттің құқық қорғау қызметінің жалпы міндеті — заң талаптарының бұлжытпай орындалуын қамтамасыз ету, яғни заңдылық тәртібін сақтау. Бұл құқықбұзушылықтарды анықтау, тергеу, кінәлілерді жауапқа тарту және азаматтардың құқықтарын қорғау арқылы іске асады.
Құқықтың қорғаушы функциясы
Бұл — құқықтың өзінің әрекеті, яғни нормалар мен институттардың қоғамға тікелей ықпалы.
Мемлекеттің құқық қорғау қызметі
Бұл — құқық талаптарын орындаудың материалдық кепілдігі: арнайы органдар мен мекемелердің (ішкі істер органдары, прокуратура, сот) қызметі. Ол құқыққа қатысты сыртқы фактор ретінде көрінеді.
Құқық функцияларының жүзеге асырылу формалары
Құқық белгілі бір өзін-өзі реттеу деңгейіне жеткенімен, барлық үдерістерді толықтай дербес қадағалай алмайды. Сондықтан ол ішкі жүзеге асыру механизмімен қатар, құқық субъектілерін (азаматтар, лауазымды тұлғалар, қоғамдық бірлестіктер, мемлекеттік органдар және т.б.) қамтитын сыртқы жүзеге асыру механизміне де сүйенеді.
Үш негізгі форма
Ақпараттық
Мемлекет талаптарын, рұқсат етілетін және тыйым салынатын әрекеттерді, мақсатқа жету құралдары мен мүмкіндіктерін хабарлау.
Бағдарлық
Мінез-құлықтың бағыт-бағдарын қалыптастыру: құқықтық құндылықтар мен басымдықтарды айқындау.
Құқықтық реттеу
Нормативтік актілер арқылы қоғамдық қатынастардың байланысын, жүзеге асу жолдарын және тәртібін белгілеу.
Ақпараттық форманың қайнар көздері
Азаматтардың құқық нормалары туралы ақпарат алуы әртүрлі арналар арқылы мүмкін: ресми жарияланымдар, бұқаралық ақпарат құралдары, заң кеңесшілері мен қорғаушылар, заң саласының басқа мамандары, түрлі деңгейдегі басшылар, сондай-ақ достар, таныстар, туыстар, ғылыми-көпшілік құқықтық әдебиет және өзге дереккөздер.
Құқықтық ақпараттандырудың маңызы өте жоғары. Дегенмен бүгінгі күні оның деңгейі қоғамдық дамудың қажеттіліктерін толық өтей бермейді және жүйелі түрде күшейтуді талап етеді.
Құқық және құқықтық норма: жүйелік көзқарастың қажеттілігі
Құқық — жалпыға бірдей міндетті, мемлекет қамтамасыз ететін, қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы. Ал құқықтық норма — құқықтың «бір бөлшегі»; ол адамның іс-әрекеті мен тәртібінің шеңберін айқындап, бостандық пен өзара қатынасты реттеп отырады.
Құбылыстарды зерттеуде жүйелік тәсілді қолдану қазіргі ғылымның маңызды ерекшеліктерінің бірі. Құқық функцияларын біртұтас жүйе ретінде талдау жеке функциялар туралы білімді тек ретке келтіріп қана қоймай, олардың мазмұнын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Өйткені құқық функциялары өмірде бір-бірінен оқшау әрекет етпейді — олар өзара тығыз байланысты.
Жүйе ретіндегі ерекшелік
Құқық функциялары жүйесі — күрделі, көпдеңгейлі құрылым. Сондықтан құқық функциясын тұтас құбылыс ретінде және сол тұтастың функциялары ретінде ажыратып қарастыру қажет. Бұл жүйе құқық жүйесімен тікелей байланысты.