Тезек төремен айтысы

Сүйінбай Аронұлы 1815 жылы Алатаудың аса көркем баурайындағы, Алматыға таяу Қарақыстақ ауылының Бұлақ деген жерінде дүниеге келіп, 1898 жылы 83 жасында қайтыс болған. Болашақ даңқты жырау жастайынан жоқшылықтың тауқыметін көп көрген: ерте жетім қалып, байдың малын бағып күнелткен. Бұл жайды ақын өз өлеңдерінде де айтады.

Халық ерекше өнері бар адам туралы «тұқымында бар», «өлең қонған» дейді. Яғни, аталары немесе нағашылары бойындағы ақындық қасиет түптің-түбінде ұрпағының біріне дариды деген түсінік бар. Сүйінбайдың 13–14 жасында шығарған «Түс» атты өлеңі де осы ойға жетелейді.

Түс көріп, ақын не сазгер болып «ояну» секілді құбылыстар өнер адамдарының өмірінде жиі айтылады. Сүйінбайдың рухын пір тұтқан ұлы шәкірті Жамбыл да:

Шыққан тегі және ақындық жолының басталуы

Тегі жағынан қарасақ, жыраудың арғы атасы Күсеп — әрі ақын, әрі қобызшы. Нағашысы Қабан — Жетісудағы ақындық-жыраулық өнердің ірі өкілі. Сүйінбай бозбала кезінде жеті тәулік бойы нағашы атасының қасынан қалмай, ілесіп жүріп, батасын алған деседі. Осылайша ол 13–15 жасынан ақындық жолды нық қуады.

Жиын-тойларда жыр-дастандарды, аңыз-қиссаларды жатқа айтып, өз жанынан да суырып салып шығарады. Қаршадайынан домбыра ұстаған ақын 60 жылдан астам уақыт бойы тоқтаусыз жырлаған. Оның айтыстары, ел қорғаған ерлерге арналған ұзақ толғаулары, арнау, сықақ-сын, мінездеме, қағытпа өлеңдері, өмір туралы ой-толғаныстары ұшан-теңіз болған.

Сүйекеңді қазақ ақындары ғана емес, қырғыз елінің де атақты ақындары дара талант деп бағалаған. XIX ғасырдың екінші жартысында Жетісудың сөз өнерін аспандатқан Жамбыл бастаған саңлақтар өздерін Сүйінбайдың шәкірті санаған. Жамбылдың:

Елдігіміздің маңызды нышандарының бірі — тұңғыш теңгемізде Сүйінбай бейнесінің болуы. Бұл да халық сүйіспеншілігінің бір айғағы.

Сүйінбай шығармашылығы: халық тағдыры, әділет, бірлік

Сүйінбай — XIX ғасырдың 30-жылдарынан 80-жылдардың соңына дейін алпыс жылдан астам іркіліссіз жырлаған, айтыста жеңіліп көрмеген аса көрнекті ақын-жырау. Оның өлеңдері мен айтыстарында XIX ғасырдағы қазақ өмірі, елдің арман-мұраты айқын көрініс тапқан.

Жастайынан әлеуметтік әділетсіздікті көзбен көріп, көңілмен таныған ақын қара халықтың жоқшысы болды. Би мен бектің, атқа мінерлердің қиянатын алмастай өткір жырмен бетіне басты. Ел бірлігі мен тәуелсіздігін, сол жолдағы ерлердің жанқиярлығын талмай жырлап отырды.

Елдік пен ерліктің өзегі

Сүйінбай — ірі ақын. Сондықтан оның көтерген тақырыптары да ауқымды: елдік, ерлік, әділет, намыс. Ол ру не тайпаның ғана емес, тұтас халықтың мүддесін жырлап, ел үшін жанын қиған ерлерді мадақтады. Елдік-ерлік идеясы оның өлеңдері мен айтыстарының өн бойынан тартылған негізгі арқау болды.

Осы рух «Ту алып жауға шапсаң сен» секілді өлеңдерінде де аңғарылады. Ақын батырлар Сұраншы мен Сауырыққа ат сабылтып келіп, елді Қоқан шапқанда «қалайша жата бересіңдер?» деп намыстарына тиеді. Батырлық пен ақындықтың бір ғана мұраты бар екенін ол қысқа да нұсқа түйіндейді:

Билікке бетпе-бет айтылған ащы сын

Сүйінбай шығармашылығында арнау өлеңдердің орны айрықша. Соның ішінде халықты ойламайтын билеушілерге, «атқа мінерлерге» арналған бетпе-бет сын өлеңдері ерекше. Бұл жырлар төре, болыс, манаптардың сыртынан емес, көптің алдында, тура бетіне айтылған.

Отаршылдық дәуірінде шен-шекпенге сатылып, өз халқын тонаған, ұлық алдында жағымпазданып, елге келгенде күш көрсететін екіжүзді билікті әшкерелеу — XIX ғасыр әдебиетіне тән басты сипаттардың бірі. Сүйінбай сол реалистік, демократиялық, халықтық бағыттағы сыншыл ақындардың алдыңғы қатарында болды.

Бұл топтағы өлеңдерінің ішінде көршілес қырғыздың зұлым шонжарларын сынаған арнаулар да бар. Соның бірі — «Үмбетәліге». Үмбетәлі — қырғыз елінің ханы, әкесі Орман хан да қаталдығымен белгілі болған. Тарихи деректерде Орман ханның жаз жайлауында да, қыс қыстауында да дар ағашы алынбағаны айтылады. Үмбетәлі де әке жолын жалғап, тежеусіз зорлыққа барған.

Айтыс өнеріндегі биік белес

XIX ғасырдың орта шенінен бастап қазақ айтысының орталығы Жетісуға ауысты. Бұл өңірде өрен жүйріктер шоғыры қалыптасты, соның ішінде Сүйінбайдың орны айрықша болды. Мұхтар Әуезовтің «айтыс өнерінің алтын діңгегі» деуі — осы тарихи шындықтың көркем тұжырымы.

Айтыстарында ол қайырымсыз байларды мінейді, есесі кеткен кедейдің сөзін сөйлейді, ел ішінің бірлігін жырлайды, әділдік пен батырлықты дәріптейді. Осы мұрат оны қарсыластарынан үстем шығарып отырған.

Қарғамен айтыс: бала ақынның алғашқы үні

Қызығы — Сүйінбай айтысқа өзін кәдімгі қарғамен айтыстырудан бастаған. Жетімдік көріп, қозы-лақ, қой бағып жүрсе де, зерек бала үлкендердің сөзінен рушылдықты, байлардың зорлығын танып, іштей налыған. Бір күні шуылдасқан қарғаларға қарап отырып, әрі өзі, әрі қарға болып, өзімен-өзі айтыс құрады. Бұл — әлеуметтік мазмұны терең, өлеңдік сапасы да жоғары, ұзақ әрі қызықты айтыс.

Тезек төремен айтыс: тура сөздің салмағы

Сүйінбай дәуірінде Жетісуды билеген Тезек төре беделін арттыру үшін ордасына атақты ақындарды, шешендерді, билерді жинаған. Ол Сүйінбайды, Бақтыбайды, Бөлтірікті де мадақтаушы етпек болады. Бірақ олар төренің ырқына жүрмейді. Сүйінбайдың Тезек төремен айтысы оның ақындық болмысының халықтық сипатын айқын ашады.

Тезек ащы болса да жүйелі сөзге бірден ұмтылмай, ішкі есебінен жаңылмай, Сүйінбайдың турашылдығын мойындайды. Тіпті «бір қой әкеліңдер, ақынның батасын алайық» дейді. Сонда Сүйінбай қойды да өлеңге айналдырып, мысқылын үдете түседі.

Тезек одан әрі «әйелім мен қыздарымды мақта» дегенде, Сүйінбай олардың мінін де жасырмай айтады. Ақыры төре тілі өткір ақыннан құтылуға асығып, мінетін ат сыйламақ болады. Қызметшілері кәрі сары атты әкелгенде Сүйінбай оны да өлеңмен шымшылайды: