Кәсіпорын активтерінің табыстылығы
Кәсіпорынның мүліктік жағдайын бағалау
Кәсіпорынның мүліктік жағдайын талдау активтер құрылымын, олардың қозғалысын және негізгі құралдардың техникалық деңгейін бағалауға негізделеді. Ең базалық көрсеткіш — кәсіпорын активтерінің жалпы құны (баланс валютасы). Бұл көрсеткіш ұйым қызметінің ауқымын, сенімділік деңгейін сипаттайды және қаржылық коэффициенттерді есептеудің бастапқы базасы болып табылады.
Негізгі ұғым
Баланс валютасы — баланс активінің екі бөлімінің қорытындысының қосындысы (ұзақ мерзімді және ағымдағы активтер).
Неге маңызды
Активтердің құны кәсіпорынның ресурстық әлеуетін көрсетіп, өтімділік, тұрақтылық және табыстылық көрсеткіштерін талдауға негіз болады.
Оқу мақсаты
Активтердің құрамы мен сапасын, сондай-ақ негізгі құралдардың жаңаруын және тозуын бағалау.
Активтер құрылымын сипаттайтын коэффициенттер
Төмендегі коэффициенттер кәсіпорын мүлкінің өндірістік бағытталуын, активтердің өтімді бөлігін және ағымдағы мен ұзақ мерзімді активтердің арақатынасын сипаттайды.
1) Өндірістік мақсаттағы мүлік коэффициенті
Кәсіпорынның өндірістік әлеуетін (өндірістік потенциалын) сипаттайды. Әдетте 0,5-тен жоғары болғаны қолайлы деп қарастырылады.
Формула
Кмүлік = (негізгі құралдар + өндірістік қорлар + аяқталмаған өндіріс) / баланс валютасы
2005 жыл
Кмүлік = (4 322 400 + 294 342) / 18 434 809 = 0,25
2006 жыл
Кмүлік = (4 374 837 + 256 332) / 5 364 227 = 0,86
2) Активтердің қозғалыс коэффициенті (ағымдағы активтердің үлесі)
Қарызды өтеуге пайдаланылатын қаражат үлесін немесе жалпы активтер құрамындағы ағымдағы активтердің үлесін көрсетеді. Ұсынылатын шек: 0,5-тен төмен емес.
Формула
Кактивтер қозғалысы = ағымдағы активтер / баланс валютасы
2005 жыл
270 639 003 / 3 068 449 1 = 0,88
2006 жыл
442 606 672 / 4 790 051 1 = 0,92
Ескерту: бастапқы мәтіндегі кейбір бөлшек сандардың жазылуы бұзылған (разрядтар мен бөлгіштер). Мұнда берілген мәндер түпнұсқадағы көрінісі бойынша сақталды.
3) Қозғалыстағы және иммобилизацияланған қаражаттардың арақатынасы
Ағымдағы және ұзақ мерзімді активтердің арақатынасын көрсетеді. Оптималды және тәуекелді деңгей салалық ерекшеліктерге тәуелді. Жиі қолданылатын бағдар: 0,5-тен кем емес.
Формула
Карақатынас = ағымдағы активтер / ұзақ мерзімді активтер
2005 жыл
14 209 519 / 4 225 290 = 3,4
2006 жыл
1 195 433 / 4 168 794 = 0,3
4) Негізгі құралдардың нақты құны коэффициенті
Кәсіпорынның материалдық-техникалық базасын сипаттайды. Қаржылық тұрғыдан алғанда, көрсеткіштің өсуі көбіне кәсіпорынның қаржылық жағдайының жақсарғанын білдіреді. Дегенмен бұл өсім негізгі құралдардың құны азайғандықтан емес, меншікті қаржы көздерінің жылдам өсуі есебінен қалыптасса, онда ол қаржылық тұрақтылықтың күшейгенін нақтырақ көрсетеді.
Формула
Кнақты құн = негізгі құралдардың құны / баланс валютасы
2005 жыл
4 322 400 / 18 434 809 = 0,2
2006 жыл
1 195 433 / 4 168 794 = 0,3
Түсіндірме
Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы тек қаражат көздерінің құрамымен ғана емес, сондай-ақ активтерге салымдардың дұрыстығымен де сипатталады. Меншікті қаражаттардың мобильді бөлігі айналым қаражаттарына бағытталса, ұйымның төлем қабілеттілігі мен икемділігі артады.
Негізгі құралдардың техникалық жағдайын талдау
Негізгі құралдардың жай-күйін бағалау үшін тозу, жарамдылық, жаңарту және істен шығу коэффициенттері қолданылады.
Негізгі коэффициенттер
-
Тозу коэффициенті
Негізгі құралдардың техникалық тозу деңгейін сипаттайды.
-
Жаңарту коэффициенті
Кезең ішінде келіп түскен жаңа негізгі құралдар құны / кезең соңындағы негізгі құралдардың бастапқы құны.
-
Жарамдылық коэффициенті
Қалдық құн / бастапқы құн. Ұсынылатын шек: 0,5-тен төмен емес.
-
Істен шығу коэффициенті
Кезең ішінде есептен шығарылған негізгі құралдар құны / кезең басындағы негізгі құралдардың бастапқы құны.
Кесте 9 — Негізгі құралдардың техникалық жағдайы (мың тг)
| № | Көрсеткіш | 2005 | 2006 | Ауытқу |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Негізгі құралдардың бастапқы құны | 4 322 400 | 4 374 837 | 52 437 |
| 2 | Негізгі құралдардың тозуы | 97 219 | 206 074 | 108 855 |
| 3 | Негізгі құралдардың қалдық құны | 4 225 181 | 4 168 763 | -56 418 |
| 4 | Тозу коэффициенті (2/1) | 0,02 | 0,04 | 0,02 |
| 5 | Жарамдылық коэффициенті (3/1) | 0,97 | 0,95 | -0,02 |
| 6 | Нақты құн (3/баланс) | 0,2 | 0,7 | 0,5 |
| 7 | Баланс валютасы | 18 434 809 | 5 364 227 | -13 070 582 |
Қорытынды байқаулар
- Жарамдылық коэффициенті 2005 жылы 0,97, 2006 жылы 0,95 болды — нормативтен (0,5) жоғары.
- Тозу коэффициенті 2005 жылы 0,02-ден 2006 жылы 0,04-ке өсті — тозудың ұлғайғанын көрсетеді.
- Алдағы кезеңдерде негізгі құралдардың техникалық жағдайына және жаңартуға ерекше назар аудару қажет.
Табыстылықты талдау
Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынның негізгі экономикалық мақсаты — табыс табу. Табыстылық нақты және салыстырмалы көрсеткіштер арқылы сипатталады.
Табыс ұғымы
Халықаралық тәжірибеде табыс — есеп беру кезеңіндегі экономикалық пайданың өсуі, яғни акционерлік жарналарды қоспағанда активтердің ұлғаюы немесе міндеттемелердің азаюы есебінен капиталдың артуы. Табыс әдетте шығынсыз қалыптаспайды, ал табыссыз кәсіпорынның дамуы мен әлеуметтік міндеттерді орындауы қиын.
Қаржы нәтижелерінің негізгі көрсеткіштері
- Өнімдерді сату және қызмет көрсету кірісі
- Жалпы табыс
- Қаржыландырудан түскен кірістер
- Өзге кірістер және негізгі емес қызметтен табыс
- Салық салынғанға дейінгі және кейінгі табыс
- Төтенше жағдайлардан табыс (болса)
- Таза табыс
Абсолютті көрсеткіштер және негізгі формула
Табыстылықтың маңызды абсолютті көрсеткіштеріне өнімді өткізуден түскен табыс, жалпы табыс және негізгі қызметтен алынатын табыс жатады. Негізгі қызметтен алынатын табыс мына формуламен анықталады:
Дн = Дж − Рк мұндағы: Дн — негізгі қызметтен алынатын табыс; Дж — жалпы табыс; Рк — кезең шығындары.
Жыл басы
Дн = 108 316 − 19 244 = 5,6
Жыл аяғы
Дн = 714 588 − 1 022 733 = 0,6
Жалпы табыс көлемі жоғары және кезең шығындары төмен болған сайын, негізгі қызметтен алынатын табыс артады. Сондықтан талдауды жалпы табыспен ғана емес, маржиналды табыспен де байланыста жүргізген дұрыс.
Кесте 10 — Негізгі табыс көрсеткіштері (2005–2006)
| Көрсеткіш | 2005 ж. | 2006 ж. | Ауытқу |
|---|---|---|---|
| Өнімді өткізуден түскен табыс (ӨӨТТ) | 155 664 | 2 345 052 | 2 189 408 |
| Жалпы табыс (ЖТ) | 108 316 | 714 588 | 606 272 |
| Маржиналды табыс | 136 400 | 1 322 319 | 1 185 919 |
| Негізгі қызметтен түскен табыс | 89 072 | -308 145 | -219 073 |
| Негізгі емес қызметтен түскен табыс | 6 | 10 567 | 10 561 |
| Салық салынғанға дейінгі табыс | 89 078 | -297 578 | -208 500 |
| Таза табыс (берілген дерек бойынша) | 89 078 | -297 578 | -208 500 |
Түсіндірме және факторлар
Талдауға сәйкес, өнімді өткізуден түскен табыс 2006 жылы 2005 жылмен салыстырғанда 2 189 408 мың теңгеге өсті. Жалпы табыс та 606 272 мың теңгеге артты. Дегенмен көрсетілген деректер бойынша таза табыс төмендеп, 2006 жылы теріс мәнге өтті.
Жалпы табыстың өзгеруіне ықпал ететін негізгі факторлар:
- өткізілген өнім бағасының өзгеруі;
- өнімді өткізуден түскен табыстың өзгеруі;
- 1 теңгеге шаққандағы шығындардың өзгерісі.
Ескерту: бастапқы мәтінде «жыл басында 115 644» деген жол кездеседі, алайда кестелік деректерде 155 664 көрсетілген. Бұл жерде кестедегі мәндер негізге алынды.
Салыстырмалы табыстылық көрсеткіштері
Табыстылық коэффициенттері кәсіпорын қызметінің тиімділігін әр қырынан көрсетеді және салыстырмалы талдау мен қаржылық жағдайды бағалаудың міндетті элементі болып саналады. Олар басқару тиімділігін бағалау, инвестициялық тартымдылықты өлшеу, табысты болжау және басқарушылық бақылау мақсатында қолданылады.
| Көрсеткіш | 2005 | 2006 |
|---|---|---|
| Кәсіпорын активтерінің табыстылығы (ROA): таза табыс / активтер | 0,004 | -0,05 |
| Ұзақ мерзімді активтердің табыстылығы | 0,02 | -0,07 |
| Қысқа мерзімді активтердің табыстылығы | 0,006 | -0,2 |
| Қорлардың табыстылығы | 0,3 | -1,2 |
| Өткізу көлемінің табыстылығы: жалпы табыс / ӨӨТТ | 0,7 | 0,3 |
| Өнімді өткізудің табыстылығы: таза табыс / ӨӨТТ | 0,6 | -0,1 |
| Меншікті капитал табыстылығы (ROE) | 0,02 | -0,07 |
Қорытынды
Берілген есептеулер бойынша активтердің табыстылық деңгейі өткен жылмен салыстырғанда төмендеген. Алайда тек деңгейін белгілеу жеткіліксіз: табыстылықтың қандай факторлар есебінен қалыптасқанын, сондай-ақ оны өсіру және тұрақтандыру үшін факторлардың сенімділігін талдау әлдеқайда маңызды.
Активтерді пайдалану тиімділігі инвестициялық шешімдер қабылдауда, қаржылық жоспарлауда, үйлестіруде және шаруашылық қызмет нәтижелерін бақылау мен бағалауда маңызды рөл атқарады. Жаңа қаржы салымдарын қарастырғанда, күтілетін табыс алдын ала есептеліп, басқарушылық шешімдерге негіз болуы тиіс.