Күйші шығармашылығындағы өзекті мәселелер - халықтың азатгығы мен жеке тұлға бостандығы
Тегі, туған жері және рухани бастаулар
Құрманғазы Сағырбайұлы қазіргі Орал облысы, Жаңғала ауданының Жиделі елді мекенінде дүниеге келген. Ол — қазақ күй өнерінің ұлы тұлғасы, «күй атасы» атанған дара сазгер.
Шыққан тегі
Әкесі жағынан
Кіші жүз, он екі ата Байұлынан тарайтын Сұлтансиықтың Қызылқұрт бұтағы.
Нағашы жұрты
Беріш руы. Қалмақ шапқыншылығы кезінде ерлігімен танылған Ағатай батырдың есімі Берішке ұран болған.
Құрманғазының жетінші атасы Ерші от тілді, орақ ауызды, сөзге шешен адам болғаны айтылады. Беріштен шыққан Өтеміс би, Махамбет ақын, Исатай батыр — бір рудың ғана емес, барша қазақтың мақтанышы.
Күйге баулу және өнер мектебі
Құрманғазыны күй өнеріне баулыған, ұстаздық еткен адам — Ұзақ күйші. Ол жастайынан домбыра шертіп, көпшіліктің ілтипатына бөленді.
Шығармашылық өрлеуіне Бөкей ордасындағы Байжұма, Баламайсан, Байбақты, Соқыр Есжан сынды әйгілі күйшілердің ықпалы зор болды. Сол дәстүрден тәлім алған Құрманғазы қазақ халқының ұлы сазгеріне айналды.
Күйлерінің өзегі: азаттық, рух және қоғам
Құрманғазы күйлері — қазақ елінің әлеуметтік сыр-шежіресін күй тілімен сөйлеткен, азаткерлік рухты биік ұстаған көркем әлем. Оларды ұлттық тарихымыздың әуенмен жазылған ұлы эпопеясы деуге болады.
Негізгі идеялар
Халық азаттығы
Күйлеріндегі басты арқау — еркіндікке ұмтылыс, бодандыққа қарсы ішкі серпін.
Жеке тұлға бостандығы
Адам мен қоғам қатынасындағы тартыс, әділетсіздікке қарсылық, ішкі драманың үнін береді.
Көтеріліс сарыны және тарихи үн
Құрманғазы XIX ғасырдың 1830-жылдарындағы Исатай Тайманұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліске айрықша назар аударды. Ол бұл қозғалысқа алғашқы туындыларының бірі — «Кішкентай» күйін арнады.
Азаттыққа ұмтылыс
«Ақбай», «Ақсақ киік», «Түрмеден қашқан», «Адай» күйлері.
Қарсылық пен қақтығыс
Әділетсіздікке қарсылық, қоғамдық мүдделердің қайшылығы бейнеленеді.
Лирика, адам үні және мерекелік ырғақ
Құрманғазы туындыларында қоғам мен адам арасындағы әлеуметтік-психологиялық ахуал терең ашылады. Кейбір күйлерінде адам даусының ырғағы мен интонациясы айқын сезіледі.
Адам даусы естілетін лирика
- «Аман бол, шешем, аман бол»
- «Қайран шешем»
- «Ертең кетем»
- «Бұқтым-бұқтым»
Ойнақы, мерекелік би ырғағы
Құрманғазыда шат көңіл мен серпінді қимылды білдіретін күйлер де бар. Мәселен, «Балбырауын» мен «Әсем» — өмір қуанышын күй тілімен өрген туындылар.
Қуғын-сүргін, түрме және еңсені түсірмеген рух
Құрманғазы Сағырбайұлы бірнеше мәрте түрмеге қамалғанымен, халық азаттығы жолындағы күрескер рухынан айнымады. Ол Орал, Орынбор және Үркіт түрмелерінде де отырған.
Тәуелсіздік туралы ой-толғам
Қуғын-сүргін мен сергелдеңге толы өмір күйші жүрегіндегі тәуелсіздік пен бостандық туралы терең толғанысты күшейтті. Осы кезеңдік ірі толғамдардың қатарында «Алатау» және «Сарыарқа» күйлері аталады.
Сақмарға қоныс аудару және шәкірттер сабақтастығы
1880 жылы Құрманғазы Астрахан маңындағы Сақмар елді мекеніне қоныс аударады. Қауым арасында ерекше құрметке бөленген күйші өз мұрасын жалғастырар өнерпаздарды маңайына топтастырды.
Мирасқорлары мен ізбасарлары
Дина Нүрпейісова, Е. Есжанов, М. Сүлейменов сынды шәкірттері оның мектебін жалғастырды.
Көкбала, Менегай, Меңқара, Сүгүрәлі, Торғайбай, Шора тәрізді домбыра шеберлері де Құрманғазыны ұстаз тұтқан.
Орындаушылық қуат пен бірегей әуен тілі
«Байжұма», «Бозқаңғыр» күйлері Сағырбайұлының асқан орындаушылық қуатын айқындай түседі. Ал «Итог» күйі — оның ауыр да азапты ғұмыр жолына жасалған көркем қорытынды іспетті.
Ұлттық мәдениеттегі орны
Құрманғазы шығармашылығында лирика, халық тарихын баяндау, табиғат пен қоршаған ортадан туған әсер сияқты арналары кең өріс алады. Оның күйлері қазақ музыка мәдениетінде тарихи тұрғыдан айрықша маңызды орынға ие.
Өнері мен өмірі — бір дәуірдің айғағы
Құрманғазының асқақ рухы бір ғана музыка саласына сыймайтын құбылыс. Мұндай тегеурінді дарынның болмысы тұтас ұлттың рухани бітімін танытады. Ұлт тағдырындағы тарихи өзгерістердің қуанышы мен қайғысы көбіне біртуар перзенттердің тағдырымен қатар өріледі.
Осы тұрғыдан алғанда, Құрманғазы өз өнерімен ғана емес, өмірімен де алмағайып кезеңнің шындығын айқын көрсеткен тұлға. Ол қанатты күйлерімен поэзиядағы Махамбет сияқты, ғылымдағы Шоқан сияқты, майдан даласындағы Кенесары сияқты — өршіл рухына қылау түсірмей, замана тауқыметін қайыспай арқалап өтті.